De overgang: daar praat je niet over!

Tot nu toe durfde ik het niet aan.

Want volgens de uitzondering die deze regel bevestigde, Germaine Greer, zwijgen vrouwen over hun overgangservaringen.*

Eigenlijk schrijven vrouwen van middelbare leeftijd, “virtually invisible” als ze zijn - tenminste volgens Greer - helemáál niet over zichzelf.

Maar nu hebben we Francine Oomen, die een grappig boek schreef én tekende over haar bovengemiddeld desastreus verlopen overgang.

Het is al jaren een bestseller.

Mensen bladeren erin en gniffelen over de grappige tekeningen.

Zo krijgt zelfs mijn puberdochter spelenderwijs inzicht in de nukken en ongemakken van haar met zichzelf worstelende middelbare moeder.

Een overwinning op een hardnekkig taboe!

 

"Oomen stroomt over", Francine Oomen, 2017 

Zo’n boek kan dus niet genoeg op waarde worden geschat:

If women themselves are not interested in mature woman, if even mature women are not interested in mature women, we are faced with a vast and insidious problem.*

Een verraderlijk probleem inderdaad, want zo blíjven vrouwen onvoorbereid, terwijl generaties vrouwen er al mee worstelden.

Maar voordat het jezelf overkomt en de zelftwijfel en paniek onontkoombaar toeslaan is het geen gespreksonderwerp.

Dus als het er is, herken je het niet of wilt het niet weten.

Dat is een raar mechanisme.

Zoals gisteren, toen een lotgenoot overduidelijk een opvlieger had, waarvoor ze zich gek genoeg verontschuldigde.

Maar zelf schoot ik ook in de ontkenning:

“Opvliegers heb ik niet, breinblubber wél”.

Want die dag was ik een uur te vroeg voor mijn dienst.

Vervolgens vergat ik mijn telefoon.

“Oh, maar dát komt vast ergens anders door”, verklaarde mijn lotgenoot, die Oomens boek blijkbaar niet gelezen had.

Ik gelukkig wel.

Zodat ik mijn angst voor vroegtijdige dementie tenminste kan relativeren.

Want zonder Greer en Oomen zou ik mijn dokter verveeld hebben met vermoedens van (vul maar in): reuma, artrose, ME, MS, hartproblemen, tumoren (op de stembanden), darmkwalen, psychiatrische stoornissen of zelfs een klinische depressie.

Mila Glas (1968)

* Germaine Greer, "The Change; women, aging and menopause", updated version, 2018

De werkelijkheid van Cornelia Petronella Bos (1911-1991)

Het boek "200 jaar Lutjebosch" kan ik nauwelijks met droge ogen lezen, terwijl ik niet eens uit Groningen kom.*
Cornelia Petronella Bos (1911-1991) volgde ‘tekenlessen’, lees ik, en had belangstelling voor het ‘heelal’ en voor de ‘natuur’.
Welja: zij had evengoed professor kunnen worden.
Uit haar teksten en tekeningen komt een grondige, ordelijke en zelfs strenge en wetenschappelijke geest naar voren.
Maar ook kunstzinnigheid: een ongewone combinatie van kwaliteiten in één persoon.

Toevallig valt haar persoonlijke afscheid van dit huis - als jongere dochter! - samen met een keerpunt in de geschiedenis: 200 jaar lang werden de boerderijen op deze kenmerkende manier gebouwd en ingericht.
Maar met de modernisering is dit abrupt afgelopen, zodat veel gebruiksvoorwerpen eveneens verdwijnen.

Die, mét hun wonderlijke namen, herinneren aan een manier van leven en werken die twee eeuwen stand gehouden heeft.

Uit: "200 jaar Lutjebosch". 
Tekeningen en tekst van Cornelia Petronella Bos. 

Zij wilde voor zichzelf alles documenteren zodat zij haar geboortehuis ‘bij zich kan dragen’ (die kleine tekeningen) maar tegelijkertijd documenteert ze, bijna toevallig (of toch niet helemaal?) een voor iederéén verdwijnende wereld.
Het geeft een zekere troost dat zij dit alles met zoveel liefde heeft vastgelegd.
Want ik lijd er zelf onder: het steeds lelijker, ziellozer en ‘leger’ wordende landschap.
‘Het is gezien, het is niet onopgemerkt gebleven’ (Reve).
Tenminste door háár.

Uit: "200 jaar Lutjebosch". 
Tekeningen en tekst van Cornelia Petronella Bos. 

Als je deze schetsboekjes bekijkt verbaast het eigenlijk steeds minder dát zij dit zo heeft opgetekend, en steeds méér dat zovele anderen zoiets niet hebben gedaan.
Dat iedereen zo maar een beetje leeft, en zo weinig ziet, en nergens bij stil lijkt te staan. 
Maar eigenlijk is dat niet zo: het verschil zit 'm in de vorm die zij geeft aan een vermoedelijk veel breder gedeelde ervaring.
Daardoor was zij dus tóch een echte kunstenaar: ze heeft de werkelijkheid een stukje werkelijker gemaakt.
En daarmee óók voor anderen ontsloten.

Mila Gras-Glas (1968)

* Lutjebosch is een boerderij in Noord Groningen, te Usquert. 

"Dat sentimentele gedoe over dieren"

In Trouw (29-10-2016) verklaart jaagster Pauline de Bok zich te ergeren aan “dat sentimentele gedoe over dieren”.

De gangbare betekenis van sentimenteel is: overdreven gevoelig.

Maar eigenlijk staat sentimentaliteit voor valse gevoeligheid.

Kitsch, bij wijze van periodieke uitlaatklep voor het onderdrukken van echt gevoel.

Of zelfs als dekmantel voor het geheel ontbreken ervan.

Het is geen toeval dat (oudere) mannen sentimenteler zijn dan vrouwen.

Mannen beheersen, noodgedwongen, hun gevoelens.

Na een glaasje kan dergelijk (onbestemd, onwelriekend) gevoelsafval plotseling samenklonteren.

Met als gevolg (periodieke) verstopping.

Plotseling stroomt de boel over.

Daar zit opa – dezelfde die altijd zo lelijk tegen oma deed! – en pinkt een traantje weg.

Zomaar, om niks.

Geen overdréven gevoeligheid, maar zwelgen in een plaatsvervangend, ondefinieerbaar, maar bovenal ongevaarlijk gevoelssurrogaat.

Zoals mensen die “sentimenteel doen” over een mishandeld geitje op de kinderboerderij, maar onbekommerd hun kiloknallers eten.

Plaatsvervangend gevoel bij wijze van periodieke ontstoppper.

Want de prop – niet willen zien en niet willen weten! – wringt, bij vlagen.

Iedereen wéét immers van het immense leed in de bio-industrie.

Een sentimenteel mens is iemand die de luxe van een emotie wil hebben zonder ervoor te betalen.

Aldus Oscar Wilde.

Een sentimentele samenleving koestert kosteloos de illusie van beschaving.

Zo’n samenleving faciliteert en legitimeert het wegkijken van haar leden.

Met betonnen bunkers, kleurige etiketten en cellofaan.

Maar niets verdooft effectiever dan onvoorstelbare aantallen.

De schrijver Alfred Döblin begreep dit als geen ander.

In één adem met de aantallen beschreef hij dat éne doodgeknuppelde kalfje, met fluwelen ogen:

Aanvoer ter veemarkt: 11543 varkens, 2016 koeien, 1920 kalveren, 4450 schapen. Wat doet die man daar nu met dat kleine kalfje? Hij sleept het aan een touw door die grote hal, waar tientallen stieren brullen, en brengt het naar een bank (Berlin Alexanderplatz, p.165).

Hier geen sentimenteel gedoe, maar noodzakelijke verbeelding.

Van abstracte, want onvoorstelbare aantallen.

Ira Glas (1983)

Humor komt voort uit Ernst

Meningen: je staat erbij en je kijkt ernaar.

Hoewel ik geen professor ben, verkondig ik liever een theorie.

Bijvoorbeeld dat ware humor – niet te verwarren met leedvermaak! - per definitie voortkomt uit diepe ernst.

Neem ‘Alleen maar nette mensen’ van Robert Vuijsje.

De commentaren op deze roman vallen grofweg in twee groepen uiteen.

Serieuze critici noemen het veelbesproken boek ‘ongemakkelijk’ of ‘confronterend’.

Anderen benadrukken massaal het ‘hilarische’ ervan.

Vooral de damesbladen schijnen de achterliggende ernst en zelfs wanhoop van het boek niet op te merken.

Maar hoe erg is dat?

Neem u in acht voor degenen, die uw scherts niet begrijpen; zij begrijpen uw ernst stellig nog minder. (Salomon Baer-Oberdorf, 1870-1940)

Vuijsje vertelt zijn verhaal zó, dat minder intellectuele lezers tenminste zijn ‘scherts’ waarderen.

De rest komt later, misschien.

Toch denk ik niet dat Vuijsje vooral grappig heeft willen zijn.

Hij kon niet anders, gezien zijn onverholen maatschappijkritiek.

Er is immers geen markt voor diepe ernst.

Humor komt voort uit ernst (refrein).

In den beginne was alles vrolijk.

Tot die (uitgekauwde!) verboden vrucht.

Die, op termijn, onvermijdelijk geconsumeerd moest worden.

Tenminste door wie weigerde stom te zijn, stekeblind, en doof bovendien.

Zoals Eva.

Eva had een vriendje, dat ik Ernst noem.

Goed bewaard geheim: Ernst wás de verboden vrucht.

Maar (stoute!) Eva consumeerde hem.

Aldus ontstond schijnbaar achteloos, bij wijze van genade, de humor.

Onmiskenbaar een liefdesbaby.

Vijgenblad voor gevoeligen, die zich desondanks begeven onder de mensen.

(refrein)

Ik denk aan onze familievriend, Sal Garim.

Geen geboren schrijver.

Maar als je hem ziet, dan moet je lachen.

Al is het maar door zijn ogen.

Humor: filosofische allure; de allerindividueelste expressie van de diepste Ernst.

Ooit riep mijn destijds vijftienjarige zusje Ira huilend uit: “Jullie vinden Sal alléén maar leuk omdat hij zo grappig is!”.

Maar bestaat er een groter compliment?

Mila Gras-Glas