Gevolgen voor Ons Land? Klimaatverandering en de in-group

Astronauten benadrukken: onze planeet is kwetsbaar.

Verkassen zit er (voorlopig) niet in.

Vanuit de ruimte realiseer je je pas dat de dampkring, naar verhouding, een uienschilletje is.

Binnen die oneindige, koude, onherbergzame en radioactieve leegte blijkt Moeder Aarde een unicum.

Dat kúnnen we natuurlijk zelf ook best bedenken.

Maar helaas laat het (collectieve) menselijke brein het hier afweten.

Wetenschappers breken zich het hoofd: hoe krijgen we alle benodigde neuzen dezelfde kant op?

Het heeft vast iets te maken met het fenomeen in-group.

Wie argeloze passanten een microfoon voorhoudt en begint over ‘het klimaatprobleem’ krijgt, afhankelijk van de vraagstelling, uiteenlopende reacties.

Inclusief de telkens terugkerende vraag: wat betekent klimaatverandering voor Ons Land?

Oftewel: voor mij en mijn naasten?

Als het over (hoog) water waren Wij natuurlijk altijd al een kwetsbaar landje.

Voor droge voeten móesten onze voorouders de koppen wel bij elkaar steken.

Zo is ons beroemde (of beruchte?) poldermodel voortgekomen uit onze gezamenlijke strijd tegen het water.

Dankzij Dijken en Deltawerken wonen we veilig, soms vier tot zes meter onder zeeniveau.

Het geheim?

De strijd tegen het water ging ons allemáál aan.

Ons collectieve geheugen stroomde, bij wijze van spreken, over van de watersnoodrampen.

Maar klimaatverandering is nieuw.

Misschien dat een enkele stakker in Bangladesh al natte voeten heeft, maar in Ons Land zijn de dijken voorlopig sterk genoeg.

Met die droogte zal het hier, voorlopig, óók wel loslopen.

In 1976 was het immers nóg droger!

Voor sociologen op zoek naar oplossingen is de in-group misschien wel de grootste uitdaging.

Dieren horen daar vanzelfsprekend niet bij, laat staan bomen.

Zelfs voor medemensen zijn de kansen minimaal.

Gewoonlijk beperkt de in-group zich tot familie, clan, kleur, wijk of, in het gunstigste geval, landgenoten.

Kortom: een flinke muur (dijk) om Ons Land en die klimaatverandering gaat voorlopig aan óns voorbij.

Hopen we!

Rémi Glas (1955)

Dialogisch DraagVlak (DDV): tegenwicht tegen VVD

Gisteren schreef ik over de mysterieuze aantrekkingskracht van de VVD.

Oppervlakkig beschouwd lijkt een VVD-stem vooral ingegeven door rationele, economische overwegingen. 

Maar Nederland herbergt véél meer VVD-stemmers dan winnaars (financieel onkwetsbaren).

Vermoedelijk lieten veel VVD-kiezers zich verdoven door een (fatale) cocktail van zelfoverschatting - zelfidentificatie met een (onbereikbare?) financiële elite - en wensdenken.

Helaas is de psychologie van kiezers lastig te beïnvloeden. 

Baas in eigen (onder)buik, zullen we maar zeggen.

We moeten het dus hebben van Nederlanders die welbewust kiezen voor solidariteit.

Zij stemmen vooral op linkse partijen: GroenLinks, SP, PvdA en PvdD.

Maar ook hier blijkt de onderbuik een deuntje mee te rommelen, ondanks de betrekkelijk geringe programmatische verschillen.

Zo verklaarde een GroenLinkser uit onze vriendenkring onomwonden "een hekel" te hebben "aan SP-ers".

Hoewel liberalen onderling nóg meer verschillen, vinden zij elkaar uitgerekend in hun onderbuikgevoelens.

Maar links - eensgezind in een rationele kijk op de samenleving - lijkt daarentegen juist door onderbuikgevoelens te worden verdeeld.

Jammer, want samen streven linkse partijen de VVD voorbij.

De socioloog Richard Sennett pleit nadrukkelijk voor samenwerking.*

Hiertoe onderscheidt hij twee soorten debat: dialectisch en dialogisch.

Een dialectisch debat streeft naar sympathie, synthese en gemeenschappelijk begrip.

Een dialogisch debat is minder veeleisend en beoogt te luisteren mét behoud van onderlinge verschillen.

Kortom: inclusief de vrijheid om een boodschap in de eigen woorden te herhalen.

In de woorden van Sennett: "in de echo worden de bakens verzet".

Een treetje hoger, dat wel.

Zo kunnen wereldwijze, hippe GroenLinksers tóch aan tafel met minder bruisende, lageropgeleide SP-ers.

Nadeel: de dialogische benadering is gevoeliger voor gedonder.

Maar stel je eens voor: de "elite" en de "boze witte mannen", onvermoeibaar ideeën uitwisselend op het "Dialogisch DraagVlak" van één gemeenschappelijke, ruimdenkende partij, de DDV.

Met wederzijdse nieuwsgierigheid als voornaamste bliksemafleider.

DDV en VVD: op naar de finale!

Mári Glas (1968)

* Richard Sennett, "Samen. Een pleidooi voor samenwerken en solidariteit", 2012

Leven doet hopen, maar kies wél bewust!

Al jaren en jaren is de VVD de grootste partij.

Gevolgen: snel toenemende ongelijkheid, uitgeholde publieke voorzieningen, natuur en cultuur verpatst en uitgemolken. 

Nog even en ons laatste (openbaar toegankelijke!) natuurgebied is er ook geweest.

Maar de partij is democratisch gekozen.

Kiezers: wie zijn jullie en waarom doen jullie jezelf dit aan?

Volgens filosoof Alain de Botton neigen mensen ertoe om zich met winnaars te identificeren.

Vanuit optimisme en/of zelfoverschatting negeren ze de statistische werkelijkheid en/of beschouwen zichzelf als de kansrijke uitzondering:

Een zekere mate van financiële kwetsbaarheid oftewel loser zijn, is statistisch gezien de norm. […] In loserslanden zijn kiezers zo vriendelijk dat ze ervan uitgaan dat ze losers zijn en zullen blijven en daarom proberen ze de omstandigheden zo prettig mogelijk te maken. […] De vraag is of we stemmen voor een samenleving die een afspiegeling is van onze statistische werkelijkheid. Door te aanvaarden dat we welhaast zeker losers zijn en losers zullen blijven, kunnen we […] samenspannen om in een samenleving te wonen waarin de consequenties van ons falen heel wat minder erg zijn.*

Oftewel: de kans dat u, lezer, op dit moment een winnaar bent - dat wil zeggen: duurzaam immuun voor financiële kwetsbaarheid - is statistisch gezien zeer klein.
Toch wilde u wellicht, met uw partijkeuze, voor de zekerheid alvast uw (verhoopte) uitzonderingspositie en/of winst bevoordelen.

Hoop doet leven, zegt men.
Maar volgens James Baldwin is het andersom:

I can't be a pessimist because I'm alive. To be a pessimist means that you have agreed that life is an academic matter. So I'm forced to be an optimist.**

Leven doet hopen dus, en dat is maar goed ook.

Want leven is natuurlijk geen kwestie van cijfers of statistiek.

Maar stemmen, idealiter, wel.

Niets mis dus met gezond egoïsme, maar houd wél je hoofd erbij!

Mári Glas (1968)

* Alain de Botton, de Volkskrant, 15 juli 2017

** James Baldwin in de documentaire "I Am Not Your Negro"

Nedersnobisme

Met nieuwe woorden (neologismen) draag je bij aan de ontwikkeling van de taal.

Dat is prijzenswaardig.

Want de (sociale) werkelijkheid is knap ingewikkeld.

De oneindige complexiteit ervan vraagt een rijk geschakeeerd en onuitputtelijk (sociologisch) vocabulaire!

Toch kan ik, bij het lezen van bepaalde sociologen, de associatie met een reu die dwangmatig zijn sporen uitzet nauwelijks onderdrukken.*

Kan een socioloog dan werkelijk helemaal niets meer zeggen met gewone, voor gemiddelde Nederlanders begrijpelijke woorden?!

“Verboden voor onbevoegden”, lijkt zo’n tekst de (zeldzame?) lezers toe te schreeuwen.

Een geïnteresseerde leek zoals ik laat zich eenvoudig op de vlucht jagen.

Ik ben al weg!

Ik ga wel ergens anders wandelen!

Ook onze reu stuitte overal op plasjes van eerdere passanten.

Maar daar piste hij overheen, net zo makkelijk!

Kwestie van dominantie.

Zo’n reu heeft wel iets aandoenlijks.

Hij heeft zichzelf ook niet gemaakt.

Maar wat zou er gebeuren met gangbare, sleets geworden woorden waar te vaak ...tsja... overheen gepist is?

Ogenschijnlijk gedachteloos, zonder enige bijbedoeling.

Maar wél door talloos veel passanten?

Neem de snob.**

Volgens Kramers woordenboek:

Iemand wiens gedrag gekenmerkt wordt door overdreven verfijndheid en die zich van anderen tracht te onderscheiden door een grote kennis van en liefde voor culturele zaken voor te wenden.**

Maar Cambridge Dictionary*** definieert:

A person who respects and likes only people who are of high social class, and/or a person who has extremely high social standards who is nog satisfied by the things that ordinary people like.

Filosoof Alain de Botton formuleert snobisme kernachtiger:

De onverbiddelijke overtuiging dat iemands maatschappelijke rang en zijn waarde als mens volstrekt met elkaar in overeenstemming zijn.**

Kortom: Nedersnobisme heeft niets meer gemeen met de Engelse tegenhanger.

En nóg minder met het wat penetrant riekende plasje van de filosoof.

Zo vervlogen uitgerekend de interessantste geuren.

Meegevoerd door Neerlands heersende(!) windrichting.

Plasje doen, Botton?!

Mila Gras-Glas (1968)

* Zie ook: Mila Gras-Glas, “De socioloog en de schrijver: zoek de verschillen”

** Zie voor herkomst van beide definities: Mári Glas, “Over snobisme”

*** Cambridge Dictionary, “meaning of snob”

In de volgmond

Eerder beschreef ik de sociologische neiging tot neologismen.

Soms verzinnen menswetenschappers deze nieuwe woorden helemaal zelf.

Vaker zijn het samengestelde termen, of varianten op bestaande woorden.

Ook kan het gaan om verbasteringen van anderstalige woorden, waarvoor blijkbaar geen passende vertaling bestaat.

Maar vaak kan ik zelf, met mijn boerenverstand, best een Nederlands alternatief bedenken.

Soms voegt een nieuw woord daadwerkelijk iets toe.

Zoals de – zowel Nederlands- als Engelstalige – term ‘precaria(a)t’, samengesteld uit ‘precair’ (kwetsbaar, onzeker) en ‘proletariaat’ (arbeidersklasse).

Precariaat betekent dus zoiets als kwetsbaar volk.

Zelfs zonder de theorie erachter precies te kennen begrijp je, bij benadering, wat ermee bedoeld wordt.

Precariaat: een almaar kwetsbaarder wordende arbeidersklasse, onzeker (precair!) voortgedreven van tijdelijk contract naar tijdelijk contract.

Terwijl bestaande sociale vangnetten scheuren en gaten beginnen te vertonen.

Precariaat klinkt vanzelfsprekend.
Geen ander woord lijkt toepasselijker.

Na één keer uitleg onthoud je het.

Zulke woorden verrijken de taal.

Soms is een woord er ineens.

Zo typte ik pas geleden "in de volgsmond”, waar ik “volksmond” had bedoeld.

Niet toevallig over de veelgehoorde dooddoener: 

“schoonheid is subjectief”.

Zo’n typefout zou je “Freudiaans” kunnen noemen.

Alsof je on(der)bewuste een duit in het zakje doet.

Die “s” kan wel weg.

“In de volgmond” wordt het dan.

Waar de échte wetenschap georganiseerde twijfel is, krijgen wetenschappelijk klinkende uitspraken in de volgmond juist een wat onwrikbaar karakter.

Zo smoort de volgmond elke eerlijke discussie in de kiem.
Want jouw waarneming 'subjectief' noemen is een beleefde manier om jou de mond te snoeren.

De volgmond is opvallend vaak hoger opgeleid en eert de heilige drie-eenheid: deskundigheid, objectiviteit, rationaliteit.

Zelfs – juist! – waar het hem(!) betrekkelijk onbekende vakgebieden betreft.

De volgmond gelooft(!) heilig in feiten, dan wel techniek.

In de “onzichtbare hand van de markt”, of in economische groei.

Tip: glimlach de volgmond allervriendelijkst toe.

Maar maak je snel uit de voeten.

Mila Gras-Glas (1968)

De socioloog en de schrijver: zoek de verschillen

Sociologen bedenken graag nieuwe woorden.

Want de sociale werkelijkheid is ingewikkeld.

De relativiteitstheorie is er niets bij!

De bestaande (Nederlandse!) woordenschat lijkt hopeloos ontoereikend.

Toch komen goede (roman)schrijvers vaak een heel eind.

Met normale woorden, die iedereen kent.

Want schrijvers graven stukjes werkelijkheid op, lijmen ze in elkaar, poetsen ze schoon en etaleren ze.

Met hun moedertaal als voornaamste instrument.

Ineens zie je het zelf ook.

Dankzij de inspanningen van de schrijver.

Daar loopt een “mannetje van Carmiggelt”!

Maar dat mannetje bestond natuurlijk al.

Onzichtbaar, totdat de schrijver iets van zijn “wezen” openbaarde.

En daarmee ontelbare anonieme medemannetjes een eigen gezicht verleende.

“Ja, maar da’s fictie”, zeggen de mensen dan, “subjectief!”.

Waarmee ze bedoelen dat het “verder” niets betekent.

Tenminste niets dat enige universele waarde heeft.

Deze verdachtmaking is het eeuwige lot van de schrijver.

Al went het nooit.

Want schuilt het universele niet juist in het specifieke?

Wie hiervoor terugdeinst, bedankt voor dit vak.*

Echte schrijvers treden – met ware doodsverachting! – buiten de groep.

Wie durft, verlaat de vaste grond van het algemene en baant zich een weg door het bijzondere.

Paradoxaal genoeg bieden juist algemene woorden hierbij houvast.

Maar een socioloog subjectief noemen, is te vergelijken met een poging tot professionele doodslag.

Want sociologen zijn wetenschappers.

Wetenschappers opereren binnen een strenge hiërarchie en zijn afhankelijk van hun vakgenoten.
Een wetenschapper zonder universeel geldige aanspraken en pretenties is als een slecht wortelende boom.

Schrijver en socioloog: zoek de verschillen.

Schrijvers heersen over de woorden.

Bovendien willen schrijvers gelezen én (tenminste enigszins!) begrepen worden.

Sociologen daarentegen richten zich op vakgenoten.

Het hoogst bereikbare is een eigen theorie, met zelfgekozen(!) doopnaam en internationale geldigheid.

Maar waarom moet dat allemaal zo lang duren?!
Met hun overmaat aan zelfbedacht jargon lijken sommige sociologen alvast vooruit te lopen op (eventuele!) toekomstige theorieën.

Typisch gevalletje overmoed?

Mila Gras-Glas (1968)

* Zie ook: Mila Gras-Glas, “Schrijver worden? Nu even niet!”