Gerrit Rietveld, Dutch Design én Ikea

Wat zou architect én meubelontwerper Gerrit Rietveld gevonden hebben van Ikea?*

Toonaangevende hedendaagse Dutch Designers ontwerpen voor Ikea.

De belangrijkste kenmerken van Dutch Design** – “minimalistisch, experimenteel, innovatief, onconventioneel, humor” – passen Rietveld naadloos.

Maar aan de aartsvader (†1964) kunnen we het helaas niet meer vragen.

Andere Dutch Designers verafschuwen Ikea.***

Zo is het huis van Richard Hutten Ikea-vrij.
Op het dwangmatige af.

Laat staan dat hij voor Ikea zou ontwerpen:

Omdat ze mij en mijn collega’s kopiëren en afval maken. Ik ben een groene ontwerper; mijn huis is energieneutraal, ik heb geen auto meer en ik maak duurzame producten die mensen koesteren. Zij doen zich voor als een groen bedrijf, maar dat zijn ze niet. Bij Ikea koop je een stoel voor 5 euro; die donder je veel sneller weg. Ik heb een hekel aan zulke verspilling.***

Ook Rietveld verzette zich tegen nodeloze verspilling.****
Evenmin als Hutten maakte Rietveld per definitie praktische gebruiksvoorwerpen: "zitten is een werkwoord".
De wereldberoemde Rietveldstoel zit dan ook beroerd, evenals de duurste (tienduizend euro!) Hutten-stoelen.
Hoewel betaalbare stoelen natuurlijk lekker moeten zitten, selecteren musea juist niet op comfort, aldus Hutten.

Eigenlijk ontwerpt hij het liefst voor musea: 
“daarvoor doe ik het”.***

Rietveld daarentegen belandde eerder óndanks zichzelf in musea.

Hoewel hij het fabricageproces en de nieuwe truttigheid van veel Ikea-meubelen zou hebben verafschuwd, zou hij de ingenieuze stapelbaarheid, het doe-het-zelf aspect en de – deels hieruit voortkomende! – betaalbaarheid van de producten vermoedelijk hebben toegejuicht.

Bovendien was Rietveld een idealist.
Aandoenlijk, haast.

Dit in flagrante tegenstelling tot Hutten:

Er zijn klanten die zich willen onderscheiden met design en ineens heeft jouw werkster dezelfde lamp als jij. Alleen betaalde jij er 2000 euro voor, en zij 20.[...] Iedereen een Hutten, ja graag, maar dan wel op een ethische manier.***

Ethiek anno 2017: jezelf “onderscheiden” met - voor velen! - onbetaalbaar design.

Mári Glas (1968)

* Zie ook: Mári Glas, “Gerrit Rietveld over het wezen van de kunst”

** Verkregen via: Wikipedia
*** De Volkskrant, 15 april 2017.

**** “Gerrit Rietveld. Teksten. Een keuze uit de geschriften van Gerrit Rietveld”, verzameld door Helma van Rens, 1979, Uitgeverij Impress bv Utrecht.

Taboe in de jaren tien: (ver) vliegen vervuilt!

In de jaren tachtig, nog vóór de oprichting van GroenLinks(1990), verplaatsten GroenLinksers zich graag per trein.

Naar China bijvoorbeeld.

Op reis, of, zoals mijn ouders dat noemden, “met vakantie”.

Acht dagen heen, acht dagen terug.

“Prachtige landschappen, je bedje bij de hand”, 

aldus mijn benijdenswaardige klasgenoot die – óók al! – aan een gracht woonde.

Met brede planken op de vloer van hun ruime woonkeuken.

Verder uitsluitend een lange eettafel, bioscoopstoelen, een antiek(!) fornuis, een beschilderde stijlkamer, openslaande tuindeuren en een brede schommel, opgehangen aan een loodzware, want zeventiende-eeuwse, balk.

Ik vergeet de schrijvers, kunstenaars en hoogleraren.

Zomaar, op een doordeweekse dag, aan die onwaarschijnlijk lange keukentafel.

Of in die onverwacht diepe stadstuin, rond een overvloedig met fruit bedekte schaal.

Maar vooral - in grote aantallen! - op de vele feesten.

Oud slim.

Gevestigd, maar NIET te verwarren met oud geld.

Bij mij op school – volgens mijn leraar Nederlands een “volksgymnasium” – was de verhouding tussen die enkele, verdwaalde oud-intellectueel en, sporadische, 'jongste telg' uit Oud-Zuid enigszins... gespannen.

Zo maakte oud-intellectueel alles zelf.

Indien mogelijk, dát moet er wel bij.

Taarten ("oneetbaar") en kleding bijvoorbeeld, maar schoenen ("duur") weer niet.

Oud-rijk daarentegen schafte - hoogstpersoonlijk - de meest verfijnde en smaakvolle producten aan.

Bij de “beste” speciaalzaken van een toch al niet karig met 'specialiteiten' bedeelde hoofdstad.

“Op dehoogte”, vooral.

Wéér anders dan nieuw-rijk, dus.

Toch was het, volgens oud-intellectueel, bij oud-rijk één en al pats.

Volgens oud-rijk daarentegen was er bij oud-intellecteel wel degelijk geld, maar wilden ze dat niet weten.

Want taboes komen in de beste families voor.

Zo constateert Martin Sommer* een blinde vlek in GroenLinkse klimaatvoorstellen.

Want zelfs (juist?!) GroenLinksers vliegen zich rot.
Onverminderd dol op "reizen", maar... druk!

Vliegverkeer beperken?
Indien mogelijk, en dát is niet vaak!
Want tijd is geld, en geld is hip.
In ónze jaren tien.

Mári Glas (1968)

* Martin Sommer, “In een wereld zonder ideologie blijft professionalisme als criterium over”, de Volkskrant, 1 april 2017

Nedersnobisme

Met nieuwe woorden (neologismen) draag je bij aan de ontwikkeling van de taal.

Dat is prijzenswaardig.

Want de (sociale) werkelijkheid is knap ingewikkeld.

De oneindige complexiteit ervan vraagt een rijk geschakeeerd en onuitputtelijk (sociologisch) vocabulaire!

Toch kan ik, bij het lezen van bepaalde sociologen, de associatie met een reu die dwangmatig zijn sporen uitzet nauwelijks onderdrukken.*

Kan een socioloog dan werkelijk helemaal niets meer zeggen met gewone, voor gemiddelde Nederlanders begrijpelijke woorden?!

“Verboden voor onbevoegden”, lijkt zo’n tekst de (zeldzame?) lezers toe te schreeuwen.

Een geïnteresseerde leek zoals ik laat zich eenvoudig op de vlucht jagen.

Ik ben al weg!

Ik ga wel ergens anders wandelen!

Ook onze reu stuitte overal op plasjes van eerdere passanten.

Maar daar piste hij overheen, net zo makkelijk!

Kwestie van dominantie.

Zo’n reu heeft wel iets aandoenlijks.

Hij heeft zichzelf ook niet gemaakt.

Maar wat zou er gebeuren met gangbare, sleets geworden woorden waar te vaak ...tsja... overheen gepist is?

Ogenschijnlijk gedachteloos, zonder enige bijbedoeling.

Maar wél door talloos veel passanten?

Neem de snob.**

Volgens Kramers woordenboek:

Iemand wiens gedrag gekenmerkt wordt door overdreven verfijndheid en die zich van anderen tracht te onderscheiden door een grote kennis van en liefde voor culturele zaken voor te wenden.**

Maar Cambridge Dictionary*** definieert:

A person who respects and likes only people who are of high social class, and/or a person who has extremely high social standards who is nog satisfied by the things that ordinary people like.

Filosoof Alain de Botton formuleert snobisme kernachtiger:

De onverbiddelijke overtuiging dat iemands maatschappelijke rang en zijn waarde als mens volstrekt met elkaar in overeenstemming zijn.**

Kortom: Nedersnobisme heeft niets meer gemeen met de Engelse tegenhanger.

En nóg minder met het wat penetrant riekende plasje van de filosoof.

Zo vervlogen uitgerekend de interessantste geuren.

Meegevoerd door Neerlands heersende(!) windrichting.

Plasje doen, Botton?!

Mila Gras-Glas (1968)

* Zie ook: Mila Gras-Glas, “De socioloog en de schrijver: zoek de verschillen”

** Zie voor herkomst van beide definities: Mári Glas, “Over snobisme”

*** Cambridge Dictionary, “meaning of snob”

Ons Soort Samenleving (OSS)

In “Hun doel: dat wij nu elkaar beschuldigen” introduceert Tom-Jan Meeus de aanduiding “ons soort maatschappij”.*

Ons Soort Mensen (OSM) – gewoonlijk gebruikt voor de sociale en financiële bovenlaag – is genoegzaam bekend.**

Maar “ons soort maatschappij” is voor mij nieuw.

“Wij”: Ons Soort Maatschappij.

“Hun”: hún soort, dat klaarblijkelijk niet wil deugen.

Je moet er dus bij horen.

Bijvoorbeeld op grond van (bijzondere, hoogstaande) kwaliteiten.

Net als OSM eigenlijk.

Ter onderscheiding van OSM pleit ik voor de aanduiding Ons Soort Samenleving (OSS).

Niet te verwarren met ORS: een middel tegen uitdroging.

Waar ORS de fysieke vochtbalans herstelt, herstelt OSS de ratiobalans van het maatschappelijk lichaam.

OSS, tovermiddel tegen:

De ontwrichting van ons soort maatschappijen – naarmate wij minder met verstand en meer [met?] emotie reageren.*

Het goede nieuws is dat Meeus’ artikel nu eens niet gaat over mensen die onvoldoende “geïntegreerd” zijn.

Of misschien tóch?!

Zoals Wilders Moslims beschuldigt van achterlijkheid, zo beschuldigt Meeus populisten én hun achterban van achterlijkheid:

In feite wordt onze manier van leven al het hele jaar op de proef gesteld.

Onze levenswijze: “democratie”, (objectief!) “nieuws”, “rationele analyse”, “verstand”.

Aldus Meeus.

Dit in flagrante tegenstelling tot “een emotioneel overbeladen klimaat” waarin “persoonlijke getuigenissen” de boventoon voeren.

Neem Bommels trouwe bediende Joost, helaas het prototype PVV-stemmer:

'Er zijn te veel lieden, dat is de moeilijkheid. Als mijn partij het voor het zeggen had, zou de overheid krachtig ingrijpen.' De dienstbare Joost vertegenwoordigt De Kleine Man die bang is voor De Buitenlander.*** 

Typisch geval van een verstoorde ratiobalans:

Bij al dit soort gedrag [...] zien we telkens dat emoties het van het verstand winnen. Elke reclamemaker en spindoctor weet dat emotie de effectiefste vorm van communicatie is. Ráák mensen.*

“Elkaar beschuldigen” is echter géén oplossing, volgens Meeus.

Tenzij iemand “vergeven is van emotionaliteit”, natuurlijk.

Kortom: herstel uw ratiobalans.

Neem OSS!

Mári Glas (1968)

* Tom-Jan Meeus, “Hun doel: dat wij nu elkaar beschuldigen”, NRC Handelsblad, 19 december 2016.

** Zie ook Rémi Glas, http://eenglaasje.blogspot.nl/2016/10/money-follows-merits-of-andersom_27.html

*** Joost Pollmann, “Het grauw kent zijn plaats niet”, uit de Volkskrant, 6 januari 2019

Hebben of zijn: zoek de verschillen

Wat is smaak?

Smaak gaat over eten, maar vooral over mode, design, interieur.

“Smaak hebben” betekent: een goede smaak.

Voor socioloog Pierre Bourdieu viel smaak onder cultureel kapitaal.

Soms blijft smaak aan de oppervlakte.

Bijvoorbeeld als je restaurants selecteert op Michelin-sterren of, op advies van kenners, belegt in kunst.

Bourdieu sprak van belichaamd cultureel kapitaal zodra mensen, bijvoorbeeld, kunst- of wijnkenners worden.

Hebben of zijn: een cruciaal verschil.*

Wie “geen smaak” heeft, heeft natuurlijk wél voorkeuren.
Maar helaas niet de voorkeuren van wie ertoe doen.

Want de elite heeft de macht de regels te bepalen.
Ongeschreven, dat spreekt.

Om het voor niet-ingewijden niet té eenvoudig te maken, veranderen van tijd tot tijd de nuances.

Je moet dus “op de hoogte” blijven.

Hiervoor heb je wél het juiste netwerk nodig, sociaal kapitaal genoemd.

Geld (economisch kapitaal) is eveneens handig.

Tot zover alle noodzakelijke, maar op zichzelf onvoldoende voorwaarden voor het hoogst bereikbare, symbolisch kapitaal. 
Oftewel: status, prestige.

Het fijne van symbolisch kapitaal is dat je minder chique, want oppervlakkiger kapitaal (“hebben”) weg kunt moffelen ten gunste van salonfähiger kapitaal: “zijn”, of tenmínste schijnen.

Een leger van (commerciële) adviseurs staat klaar om die laatste hobbel naar – echte of vermeende! – authenticiteit te nemen.

Wie slechts “is” heeft het lastiger.
Want belichaamd cultureel kapitaal (inhoud) leidt niet per definitie tot aanzien.

Verscheen er óóit een sociale huurwoning in de kwaliteitskrantrubrieken** “Binnenkijken”?
Een chique interieur is immers bovenal leeg en veronderstelt (prijzige!) zolders en/of onzichtbare kastruimte.
Terwijl bewaren - hamsteren, 'hoarding' - juist aanbevelenswaardig is voor wie niet telkens alles opnieuw kan kopen.

Heb je geen "goede neus" voor wijn?

Misschien negeer je dure wijnen om geldproblemen te voorkomen.

Kortom: beschik je over onderscheidingsvermogen, maar ontbeer je symbolisch kapitaal?
Dan heb je, hoogstwaarschijnlijk, géén 'smaak'.

In genadeloze yuppentaal: je bent "niemand".

Hebben of zijn: zoek de verschillen.

Rémi Glas (1955)

* Zie ook: Rémi Glas, “Moneyfollows merit. Of andersom”
** NRC Handelsblad: "Binnenkijken", de Volkskrant: "Binnenkijken bij".

Over snobisme

Niemand wil bekend staan als snob:

Iemand wiens gedrag gekenmerkt wordt door overdreven verfijndheid en die zich van anderen tracht te onderscheiden door een grote kennis van en liefde voor culturele zaken voor te wenden.*

Verschillende woordenboeken** geven vergelijkbare definities.

Maar wat zeggen die eigenlijk?

“Verfijndheid”: oké, maar “overdreven”, dá’s teveel van het goede!

Het voornaamste bezwaar lijkt het doen alsof: kwaliteiten voorwenden die je niet werkelijk bezit.

Met de bedoeling om je, met oneigenlijke middelen, béter voor te doen dan je bent.

Volgens gangbare definities is een snob dus bovenal een bedrieger.

Dergelijke definities zijn gebaseerd op enkele onuitgesproken veronderstellingen:

-   Mensen willen zich onderscheiden van anderen

-   Eenvoudig is dit allerminst (“tracht”)

-   Kennis over kunst, mits authentiek, is zo’n eigenschap die iemand bijzonder maakt

-   Wie beschuldigt van snobisme, werpt zich dus op als ontmaskeraar van pretentieuze of gesimuleerde kennis

Maar hoe beoordeel je de authenticiteit van kwaliteiten die je misschien zelf niet eens bezit?

Zo wordt elke uitblinker al snel veroordeeld tot snob.

Wie zijn deze beschouwers eigenlijk zelf?

Waarom sloven zij zich zo uit om bedriegers te ontmaskeren?

En vooral: is er, in deze wereld, ooit een overschot aan liefde voor kunst?

Alain de Botton omschrijft snobisme ondubbelzinnig als:

De onverbiddelijke overtuiging dat iemands maatschappelijke rang en zijn waarde als mens volstrekt met elkaar in overeenstemming zijn.***

Niks liefde voor kunst of oververfijndheid.

Deze omschrijving is kraakhelder.

Een snob, al dan niet kunstminnend, beoordeelt anderen uitsluitend op grond van bewijzen van maatschappelijke goedkeuring.

De snob als ultieme conformist, niet in staat tot een onafhankelijk oordeel.

Als gebruiker desnoods, die hogerop wil.

Goed getroffen, lijkt mij.

Helaas is hier de beoordelaar aan zet, in plaats van de veroordeelde.

Dat is confronterend, terwijl gangbare definities geruststellen.

Want wie is he-le-maal vrij van snobisme á la De Botton?

Mári Glas (1968)

* Kramers woordenboek Nederlands, eerste druk, 2002

** De Dikke Van Dale schrijft hetzelfde, maar met meer woorden

*** Filosoof en schrijver Alain de Botton, “Statusangst”, 2004

Wederkerigheid in de professionele zorg?!

Elke contactadvertentie van Pier Ebbinge heeft een eigen thema.

Bijvoorbeeld identiteit, verscholen achter een haast pathologische angst om voor “doorsnee” te worden versleten*.

Contactadvertentie Pier Ebbinge Relationship, uit de Volkskrant

Bovenstaande advertentie gaat over wederkerigheid: geen sociologisch thema, maar participatiejargon.

Broertje van zelfredzaamheid (“eigen broek ophouden”) en verbinden, niet toevallig eveneens genoemd (“verbindend”).

Sociologisch onderzoek** wijst uit dat het beroep op wederkerigheid – een te leveren tegenprestatie voor te ontvangen hulp – bestaande ongelijkheden versterkt.

Mensen die weinig te bieden hebben (werklozen, ouderen) blijken minder hulp en steun te ontvangen dan mensen die helemaal geen hulp nodig hebben, maar het wel zouden kúnnen bieden.

Niet omdat de laatste groep behulpzamer is, maar omdat je hen ooit nodig kunt hebben.

Kwestie van investeren, bij voorkeur in de bruikbaarste leden van je netwerk.

Bovenstaande advertentie is van een “gerenommeerde specialist in de zorg”.

"Verzorgend", houdt van "kleur en fleur".

Zorg: niet te verwarren met hulp.

Verleende hulp heeft iets feestelijks, voegt iets toe of geeft direct resultaat.

Het lampje hangt, de boom is gesnoeid.

Zorg is, voor de hulp(zorg?!)behoevende, als dagelijks brood.

Als naaste kom je er niet met goed fatsoen onderuit.

Iemand kan immers zelf niet langer in een eerste levensbehoefte voorzien.

Helaas kan zelfs de intensiefste zorg aan dat laatste feit niets veranderen.

Zorg is dan ook vaak een kwestie van dweilen met de kraan open.

Hier zijn geen woorden voor, in participatietaal.

Onze “gerenommeerde” zorgspecialist omschrijft zichzelf als:

Goed voor de medemens die het verdient.

Naar eigen zeggen is zij “warm en betrokken”, “in werk en in persoonlijk leven”.

Maar voor wie?

Noodzakelijke(!) zorg, uitsluitend te verlenen in ruil voor eerder bewezen (ver)diensten?!

En ik maar denken dat professionele, specialistische zorg voor iedereen is!

Een en ander “tekent haar aard en betekenis”, inderdaad.

Zou haar kundigheid door zorgbehoeftigen eveneens “hogelijk gewaardeerd” worden?

“Het werk wordt afgebouwd”: gelukkig maar!

Rémi Glas (1955)

* Rémi Glas, “Money followsmerits. Of andersom?”, 27-10-2016

** Onder meer Aafke Komter, “Reciprocity as a Principle of Exclusion: Gift giving in the Netherlands”, 1996