Vroeger was . d e . t o e k o m s t . beter

In zijn (mini)serie “Vroeger was alles beter” vergeet mijn broer het belangrijkste: vroeger was onze toekomst beter.

Voor mijn generatie betekent vroeger: de jaren zeventig.

Deze milliseconde in de wereldgeschiedenis blijkt, achteraf gezien, uniek.

Nou ja: in het vrije West-Europa.

Misschien uitsluitend te vergelijken met het Athene onder Perikles.

Dat wil zeggen: voor de vrije(!) mánnen.

Wijwoonden destijds aan de rand van de Amsterdamse Bijlmermeer.

Niet bepaald een plattelandsidylle, maar gelukkig evenmin in “zo’n” flat.

Ondanks het overdreven aandoende medelijden van Friese familieleden was het daar, voor ons kinderen, lang niet gek.

Parkeerkuilen, brede stoepen, sloten en massa’s “opgespoten land” en dijkjes om te ravotten.

“Lelijke” eenden in alle kleuren van de regenboog.

Vooral onze jongste leerkrachten waren fantastisch: 
die legendarische babyboomers.

Enthousiaste dromers en idealisten, rebellen en artistiekelingen.

Ze rotzooiden maar wat aan – met een kunstenaar als schoolhoofd! – en juist dáárom was het onderwijs nooit eerder zo inspirerend.

Twintig kinderen per klas, dat hielp natuurlijk wel.

Alles zou alléén maar beter worden, meenden wij.

Enfin, we weten hoe het is afgelopen.

Inmiddels pleegden enkele favoriete leraren zelfmoord.

Anderen – verstandig geworden! – rentenieren.

Zelfs de jongste leraren van mijn dochter heten geen Jan, maar Jansen (meneer!).

Toch herinner ik me hardnekkig een periode:

die welzijn niet aan louter welvaart mat, ons toekomst gaf als eeuwig onderpand.*

Om de woorden van een dichter nog maar eens te lenen.**

Maar het bleek een kaartenhuis, wiebelend op een gasbel.

Inmiddels zijn deskundigen het eens: oorlog is dé grote gelijkmaker.

Die hoopvolle seventies blijken dan ook vooral de erfenis van een gruwelijke wereldoorlog.

Cynisch nietwaar?

De ongelijkheid neemt nu alweer decennialang elke dag toe.

Klimaatverandering én de zesde grote extinctiegolf hangen als een zwaard boven ons hoofd.

Zelfs ons “eeuwig onderpand”, de toekomst van niets minder dan onze planeet, staat op het spel.

Mila Gras-Glas (1968)

* Frans Hoppenbrouwers, “Dorp in vogelvlucht”

** Zie ook: Mila Glas-Gras, “De dichter en de Paradijstheorie”

Ons slechte nationale humeur: waaróm toch?!

Waarom klagen de mensen toch zo?!

Terwijl ze het zó goed hebben.

Tenminste volgens diverse columnisten.*

Dankzij onze hoogontwikkelde techniek en natuurlijk dankzij de vooruitgang.

Maar inmiddels vooral dankzij het inmiddels stevig ingezette economische herstel.

U leest het goed!

Sommige columnisten zijn erg stellig** – “perceptie”, “geklets” – anderen wat genuanceerder, zoals Arnon Grunberg:

Vooruitgangsgeloof dwingt tot scepsis, maar in een land als Nederland leeft u historisch gezien toch min of meer in de best mogelijke tijd.***

Dit is een veelzeggend zinnetje, met in een notendop:

·       Een vergelijking: “historisch gezien”.

Het “hongerige kindertjes in Afrika” verhaal: zo gaan sommige mensen met (kleine) kinderen om. “Wees nu maar dankbaar voor je spruitjes”, want ondanks de bittere smaak is/was in andere landen en/of andere tijden alles véél slechter.

·       Vanzelfsprekendheden: “een land als Nederland”.

De superioriteit van de Westerse beschaving en/of Nederland/Europa/Scandinavië nimmer betwijfelen.

·       “Harde” feiten: “de best(!) mogelijke(!) tijd”.

Ook wel adagium genoemd: iets zodanig presenteren dat de eventuele bewijsvraag onwillekeurig in de taboesfeer belandt.

·       Het ontbreken van idealen.

Niet uitsluitend suggereren dat er geen betere plek/tijd (geweest) is, maar ook dat die niet zou kunnen bestaan. Maar met een beetje fantasie is beslist een betere wereld denkbaar! Voorbeeld van een vals dilemma.

·       Realisme: “toch min of meer”.

Het ontbreken van idealen presenteren als realisme, wat aan het geheel een zekere onderkoelde (lees: wetenschappelijke!) waardigheid verleent.

·       Suggestie objectiviteit: “leeft u”.

Alsof deze welvaart per definitie voor iedereen geldt.

·       Wetenschap is georganiseerde twijfel: “vooruitgangsgeloof dwingt tot scepsis”.

Dit grootmoedig erkennen vereist een overtreffende trap van raffinement, en wordt dan ook vooral aangetroffen in de kwaliteitskranten. Zo blijf je andersdenkenden altijd een stapje voor!

Hoe dan ook houdt de waaróm-toch-vraag columnisten bezig.

Zouden ze het antwoord eigenlijk willen weten?

Nietvoor het eerst waag ik een poging om deze vraag te beantwoorden.

Systematisch, in een (mini?!)reeks.

Mári Glas (1968)

* Caroline de Gruyter, “Gooi het cynisme het raam uit en wees trots”, NRC, p.15, 29 april 2017. Maar ook: Frank Kalshoven (de Volkskrant, 4 maart 2017), Paul Schnabel (de Volkskrant, 24 september 2016) en vele anderen.

** Paul Schnabel, de Volkskrant, 24 september 2016

*** Arnon Grunberg, “Ongelijkheid”, de Volkskrant, 8 mei 2017

Wetenschappers aller landen, verenigt u!

Terwijl ideologieën zoals communisme en kapitalisme ooit met geweld bevochten werden, heeft de gedoodverfde overwinnaar van de “ideologische schoonheidswedstrijd”, het (neo)liberalisme, genoeg aan feiten.*

Feiten die, idealiter, door onafhankelijke(!) wetenschappers worden geproduceerd.**

Vooral kwantitatieve onderzoekers (statistici) geloven heilig in de universiteit als feitenfabriek.***

Inmiddels zijn wetenschappers dan ook hofleveranciers van politici en beleidsmakers.

Maar feitenfabrikanten moet hun arbeiders wél betalen.

Zelfredzaamheid: neoliberalistisch grondbeginsel!

Zo kan het gebeuren dat opvallend veel 'geproduceerde' feiten ineens naadloos in het neoliberalistische straatje passen.

Anders gezegd: wetenschappers voorzien de gevestigde orde van 'munitie' – feiten zo hard als staal! – om de strijd met andersdenkenden aan te gaan.
Want andersdenkenden - lageropgeleiden, populisten, ketters, religieuze fanatici, communisten, barbaren - bedreigen onze beschaving!

De productie van wapentuig: het lijkt een wat schrale wetenschapsopvatting.

Toch blijft de beurs steeds vaker gesloten voor het gebedel ten behoeve van fundamenteel, onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek.

Geen aalmoezen, alstublieft!

Mede daarom zijn zelfs de succesvolste feiten-leveranciers – zelfredzame wetenschappers die maximale susidies binnenslepen – er niet helemáál gerust op.***

Want de concurrentie is groot.

Zo worden elders geproduceerde harde(!) feiten niet zelden ongehinderd door enige kennis in elkaar geflanst.

Soms zelfs door wetenschappelijke leken als journalisten en politici.

Dat is oneerlijke concurrentie!

Recent voorbeeld is de oproep van NRC-columniste Caroline de Gruyter aan “Westerse elites” om voorál trots op zichzelf te zijn:

Iedereen heeft gezien dat kapitalisme, met al zijn missers en fouten, burgers een veel beter leven biedt dan communisme. [...] Maar wat doen wij? We klagen. Niks deugt. [...] We moeten ons cynisme het raam uitgooien. [...] Kapitalisme is een succes, al heeft het vele makkes”.****

Ongehinderd door grondige (sociale) feitenkennis, inderdaad!
Oftewel: commerciële vrijhandel in surrogaat-feiten.

Met als (onbedoeld?!) gevolg dat “Westerse elites” het zich inmiddels kunnen veroorloven om belangrijke verworvenheden als individuele bestaanszekerheid en sociale rechtvaardigheid onbekommerd “het raam uit te gooien”.

Wetenschappers aller landen, verenigt u!

Mári Glas (1968)

* John Lancaster, “Whoops”, 2010, pp. 10-13. Zie ook Mári Glas, “Verkiezingsklimaat 2017: geen schoonheidsprijs”, 14 maart 2017

** Mári Glas, “De sleutelrol van taal bij de productie van feiten”, 2 mei 2017

*** Youtube, “A keynote speaker at the march for science”, 

**** Caroline de Gruyter, “Gooi het cynisme het raam uit en wees trots”, NRC, p.15, 29 april 2017.

Gerrit Rietveld, Dutch Design én Ikea

Wat zou architect én meubelontwerper Gerrit Rietveld gevonden hebben van Ikea?*

Toonaangevende hedendaagse Dutch Designers ontwerpen voor Ikea.

De belangrijkste kenmerken van Dutch Design** – “minimalistisch, experimenteel, innovatief, onconventioneel, humor” – passen Rietveld naadloos.

Maar aan de aartsvader (†1964) kunnen we het helaas niet meer vragen.

Andere Dutch Designers verafschuwen Ikea.***

Zo is het huis van Richard Hutten Ikea-vrij.
Op het dwangmatige af.

Laat staan dat hij voor Ikea zou ontwerpen:

Omdat ze mij en mijn collega’s kopiëren en afval maken. Ik ben een groene ontwerper; mijn huis is energieneutraal, ik heb geen auto meer en ik maak duurzame producten die mensen koesteren. Zij doen zich voor als een groen bedrijf, maar dat zijn ze niet. Bij Ikea koop je een stoel voor 5 euro; die donder je veel sneller weg. Ik heb een hekel aan zulke verspilling.***

Ook Rietveld verzette zich tegen nodeloze verspilling.****
Evenmin als Hutten maakte Rietveld per definitie praktische gebruiksvoorwerpen: "zitten is een werkwoord".
De wereldberoemde Rietveldstoel zit dan ook beroerd, evenals de duurste (tienduizend euro!) Hutten-stoelen.
Hoewel betaalbare stoelen natuurlijk lekker moeten zitten, selecteren musea juist niet op comfort, aldus Hutten.

Eigenlijk ontwerpt hij het liefst voor musea: 
“daarvoor doe ik het”.***

Rietveld daarentegen belandde eerder óndanks zichzelf in musea.

Hoewel hij het fabricageproces en de nieuwe truttigheid van veel Ikea-meubelen zou hebben verafschuwd, zou hij de ingenieuze stapelbaarheid, het doe-het-zelf aspect en de – deels hieruit voortkomende! – betaalbaarheid van de producten vermoedelijk hebben toegejuicht.

Bovendien was Rietveld een idealist.
Aandoenlijk, haast.

Dit in flagrante tegenstelling tot Hutten:

Er zijn klanten die zich willen onderscheiden met design en ineens heeft jouw werkster dezelfde lamp als jij. Alleen betaalde jij er 2000 euro voor, en zij 20.[...] Iedereen een Hutten, ja graag, maar dan wel op een ethische manier.***

Ethiek anno 2017: jezelf “onderscheiden” met - voor velen! - onbetaalbaar design.

Mári Glas (1968)

* Zie ook: Mári Glas, “Gerrit Rietveld over het wezen van de kunst”

** Verkregen via: Wikipedia
*** De Volkskrant, 15 april 2017.

**** “Gerrit Rietveld. Teksten. Een keuze uit de geschriften van Gerrit Rietveld”, verzameld door Helma van Rens, 1979, Uitgeverij Impress bv Utrecht.

De "elite", bestond ie maar!

De elite ligt onder vuur.

Journalisten maken er grappen over.

“Wij eten, gezamenlijk, aan táfel”: oei, elitair!

Dé elite: wie of wat zijn dat eigenlijk?

Gefrustreerde witte mannen zijn het niet.

Maar succesvolle witte mannen – ook wel old boys - juist weer wél.

Elites zijn er altijd geweest.

Mensen willen zich immers, net als dieren, onderscheiden.

Het “beste” mannetje krijgt de meeste vrouwtjes.

Onderscheidingsdrift werkt kleurrijke veren, sublieme kunst en indrukwekkende prestaties in de hand.

Elites veranderen van samenstelling.

Soms radicaal, door een revolutie, maar vaker geleidelijk, ongemerkt.

De regels van het spel veranderen mee.

Van pauwenveren naar sterke horens, of andersom.

Ooit was bruut geweld dé manier om je te onderscheiden.

Nu is openlijke(!) agressie kenmerkend voor de onderklasse.

Hoe heet eigenlijk dat beroemde gezelschapsspel waaraan wij allen – of we willen of niet - deelnemen?

Op de doos staat “Meritocratie”, hét familiespel voor spelers van 8 tot 80 jaar.

Moge de beste winnen!

Wie snel na “start” op “?” belandt, neme een kanskaart van het stapeltje.

“Uw vader heeft het verkeerde beroep: ga door naar VMBO”.

Het spel is wat versleten, en de regels zijn zoekgeraakt.

De deelnemers worden het onderling niet eens.

Maar wat niet (nooit!) verandert is dat de sterkste wint.

Oftewel: de elite.

Dit zet – begrijpelijk – kwaad bloed.

Is die “elite” eigenlijk wel zo... elitair?

Zíjn het wel bétere mensen, die bétere dingen doen?!

Is het mogelijk dat ze doen alsof?

Herschreven ze zelfs - in het geniep! - de regels?

Soms verlang ik naar een échte elite.

Bij voorkeur intellectueel.

Belezen, (wel)denkende, maatschappelijk betrokken mensen.

Mensen in rommelige huizen, die altijd een bordje over hebben voor onverwachte gasten, ongeacht(!) hun afkomst.

Creatieve, tuinierende, idealistische mensen.

Maar dan écht.

Ménsen dus: cultuurdragers die onze planeet - niet hun huishoudboekje! - boven alles stellen.

Teveel Monopoly gespeeld, dat zal het zijn.

Mári Glas (1968)