Landschap: geen luxe maar noodzaak

De vanzelfsprekende aanwezigheid van het landschap is als een geheim hoekje in mijn ziel waarin ik me altijd terug kan trekken.

Even respijt, opladen, uitrusten.

Ik kom er versterkt uit, geïnspireerd en uitgerust.

‘Bezield’ zo je wilt.

Het landschap is er altijd geweest, een gegeven.

Hoewel ik als kind al veel lelijks zag, was er ook nog altijd héél veel moois.

Een onuitputtelijke bron: er leek geen einde aan te komen.

Een oud boerderijtje in de bocht van een riviertje, een ‘holle’ weg met aan weerszijden hagen, een halfopen ‘coulissenlandschap’ elzenhagen.

Eindeloze bossen, weidevogels waarvan ik de namen niet kende.

Nostalgie, inderdaad.

Wel roepen zulke pleisterplaatsen een hele wereld op.

Ze betoveren zelfs de toekomst.

Maar nu is ons landschap niet meer vanzelfsprekend.

Echt landschap, bedoel ik dan.

‘Maar alles is landschap’, hoor ik iemand tegenwerpen, ‘óók snelwegen en bedrijfsgebouwen!’

Allemaal waar.

Kwestie van definitie, zoals vaker.

Maar er is wel een probleem, tenminste voor mij.

Want de verborgen hoekjes in mijn ziel lijken niet op snelwegen of bedrijfsgebouwen.

Zo vinden mijn dromerijen geen weerklank meer.

Dat heeft gevolgen.

Mijn innerlijk leven wordt onherbergzaam.

Steeds minder houvast aan concrete plekken.

Ruimtegebrek – geen lucht - in mijn eigen hoofd.

Natuurlijk zijn er nog boerderijtjes.

Nog niet alle oude bomen zijn ziek, of gekapt omwille van de vooruitgang.

Een enkel historisch monument wordt zelfs bijna perfect opgeknapt – ‘we hebben uitgezocht welk behang hier vroeger hing’ - en in goedbekeken programma’s als ‘BinnensteBuiten’ ostentatief gekoesterd door de trotse eigenaars.

Maar indicidenten zijn geen landschap, helaas.

Incidenten trekken vooral toeristen – even wanhopig als ik?

Luidruchtig bevolken ze zelfs de verste uithoeken in mijn hoofd.

Zo verliezen de laatste pleisterplaatsen hun betovering.

Zijn cultuurhistorische landschappen achtergrond, decor, omlijsting, vermaak?

Nee, want dat alles kan ik missen.

Maar het landschap niet.

Geen luxe, kortom, maar noodzaak.

Mila Gras-Glas (1968)

De werkelijkheid van Cornelia Petronella Bos (1911-1991)

Het boek "200 jaar Lutjebosch" kan ik nauwelijks met droge ogen lezen, terwijl ik niet eens uit Groningen kom.*
Cornelia Petronella Bos (1911-1991) volgde ‘tekenlessen’, lees ik, en had belangstelling voor het ‘heelal’ en voor de ‘natuur’.
Welja: zij had evengoed professor kunnen worden.
Uit haar teksten en tekeningen komt een grondige, ordelijke en zelfs strenge en wetenschappelijke geest naar voren.
Maar ook kunstzinnigheid: een ongewone combinatie van kwaliteiten in één persoon.

Toevallig valt haar persoonlijke afscheid van dit huis - als jongere dochter! - samen met een keerpunt in de geschiedenis: 200 jaar lang werden de boerderijen op deze kenmerkende manier gebouwd en ingericht.
Maar met de modernisering is dit abrupt afgelopen, zodat veel gebruiksvoorwerpen eveneens verdwijnen.

Die, mét hun wonderlijke namen, herinneren aan een manier van leven en werken die twee eeuwen stand gehouden heeft.

Uit: "200 jaar Lutjebosch". 
Tekeningen en tekst van Cornelia Petronella Bos. 

Zij wilde voor zichzelf alles documenteren zodat zij haar geboortehuis ‘bij zich kan dragen’ (die kleine tekeningen) maar tegelijkertijd documenteert ze, bijna toevallig (of toch niet helemaal?) een voor iederéén verdwijnende wereld.
Het geeft een zekere troost dat zij dit alles met zoveel liefde heeft vastgelegd.
Want ik lijd er zelf onder: het steeds lelijker, ziellozer en ‘leger’ wordende landschap.
‘Het is gezien, het is niet onopgemerkt gebleven’ (Reve).
Tenminste door háár.

Uit: "200 jaar Lutjebosch". 
Tekeningen en tekst van Cornelia Petronella Bos. 

Als je deze schetsboekjes bekijkt verbaast het eigenlijk steeds minder dát zij dit zo heeft opgetekend, en steeds méér dat zovele anderen zoiets niet hebben gedaan.
Dat iedereen zo maar een beetje leeft, en zo weinig ziet, en nergens bij stil lijkt te staan. 
Maar eigenlijk is dat niet zo: het verschil zit 'm in de vorm die zij geeft aan een vermoedelijk veel breder gedeelde ervaring.
Daardoor was zij dus tóch een echte kunstenaar: ze heeft de werkelijkheid een stukje werkelijker gemaakt.
En daarmee óók voor anderen ontsloten.

Mila Gras-Glas (1968)

* Lutjebosch is een boerderij in Noord Groningen, te Usquert. 

De laatste monumenten: leuk voor toeristen

Steeds vaker staan historische monumenten alleen.

Een raadhuisje, verloren tussen de torens.
Een molentje, verscholen achter een stalen loods.
Een solitaire woudreus, tot monument verklaard.
Verweesde steden en landschappen, beroofd van hun geschiedenis.

Met een groepje maken we een fietstochtje over het Groningse Hogeland.

Ik fotografeer drie historische schuren, op één erf.

Historische schuren op het Groningse Hogeland, omgeving Hornhuizen, 2017

"Wat vind jij hier nou mooi aan?", vraagt een deelneemster, "het is toch geen bijzondere architectuur?".

"Het zijn kathedralen", mompel ik, "landschapsbepalend, uniek voor het Hogeland en vaak honderden jaren oud".

Moet iets "bijzonder" zijn om (historische) waarde te hebben?

Bouwen is helemaal niet altijd heroïsch!

Net zomin als mensen, eigenlijk.

Dan komt het gesprek op Groningse borgen, de grote stenen huizen en kastelen van de (land)adel.

"Je kunt niet alles behouden", verklaart een andere deelneemster opgeruimd, "Je moet wél met je tijd mee".

"Ooit telde Groningen ongeveer tweehonderd borgen", zeg ik, "nu zestien. Er zijn er dus 184 verdwenen". 

Dit vinden alle deelnemers grappig.

Gelukkig staan veel historische schuren er nog.

Nu nog wel. 

Maar ineens gaat het om allerlei redenen - asbestsanering, verminderde bruikbaarheid, achterstallig onderhoud, aardbevingsschade - wel érg hard met de sloop.
Mede gesubsidieerd door de NAM, want voor stalen damwandschuren worden zelden mijnbouwschades geclaimd.*

Konijnen of vogeltjes moet je niet alleen houden.

Dan worden ze eenzaam.

"Het is zo leuk voor de kinderen", zeggen de ouders.

Maar eigenlijk hebben ze helemaal geen zin in konijnen, of vogeltjes.

Veel te veel gedoe.

Oké, eentje dan, na lang zeuren.

Eenzaam, maar tenminste te overzien.

En, belangrijker, de kinderen zijn gelukkig.

Zo is het nu met die paar overgebleven monumenten.

"Het is zo leuk voor de toeristen", zegt de gemeente.

Maar eigenlijk hebben ze helemaal geen zin in die ouwe troep.

Veel te duur, gedoe bovendien.

Oké, jullie mogen er eentje houden.
Tevreden?
En, belangrijker, de toeristen zijn gelukkig.

Mila Gras-Glas (1968)

* Attie Bos, "Boerderijen in het wierden- en dijkenlandschap", p. 36, 2017

Spreken is goud, als het gaat over behoud

Het probleem met schoonheid is dat je er geen zinnig woord over lijkt te kunnen zeggen.

Want schoonheid is subjectief.

Volgens wetenschappers, en dus inmiddels óók in de volgsmond.

Subjectief:

Betrekking hebbende op persoonlijke ervaring, smaak, zienswijze of oordeel.

Ervaring:

Voelde jij je rot onder mijn behandeling?

Jammer voor jou, maar ík heb dat héél anders ervaren!

Smaak:

Tante Sjaan geniet van éénjarige zomerbloeiers, van een bouwmarkt.

Zo fleurig!

Ze bloeien de hele zomer!

Zonder ladingen kunstmest, kaswarmte en gif kunnen dergelijke plantjes helemaal niet bestaan.

Het zijn plofbloemen.

Opgepimpt, als gebotoxte en gephotoshopte pin-up modellen.

Voordeel: je hoeft er geen relatie mee aan te gaan.

Zaaien is niet nodig, en na de zomer gooi je ze gewoon weg.

Zienswijze:

Soft-porno, noemt landschapsarchitect Piet Oudolf deze wijze van tuinieren.

Oudolf ziet schoonheid in de gehele levensloop van een plant.

Zoals een fotograaf die karaktervolle, expressieve gezichten portretteert.

Het silhouet van uitgebloeide planten, bedekt met rijp.

Zaaddozen, belaagd door insecten en vogels.

Oordeel:

Noemen we Oudolfs zienswijze deskundig?

Of is een hiërarchie in zienswijzen uitsluitend voorbehouden aan snobs?

Want welke bruut zou tante haar fleurige zomerbloeiers misgunnen?!

Waarde:

Wie schoonheid als argument gebruikt – bijvoorbeeld om (onvervangbare) waarde te benadrukken – loopt onherroepelijk vast.

Want wát het beschermen en/of behouden “waard” is, lijkt altijd relatief, betrekkelijk.

“Het bos is mooi, maar onze koeien ook”,

aldus veehouders die willen uitbreiden langs het Groningse “oerbos” Lieftinghsbroek.*

Eerbiedwaardig bos op leeftijd, met een bovengemiddelde biodiversiteit: 

Oerbos Liefinghsbroek, Groningen. Foto: Dagblad van het Noorden*

Mooi!

Maar landbouw is een “belangrijke economische drager” van het gebied, aldus de krant.**

Verdachte, wat is hierop uw antwoord?

Want spreken is goud, met betrekking tot behoud!

Gelukkig vond landschapsarchitect Adriaan Geuze de juiste - want hedendaagse! - argumenten.***

Landschappelijke schoonheid heeft economische(!) waarde.

Je lokt er hoogopgeleide, creatieve en ondernemende kenniswerkers mee!

Natte droom van elke gemeente ;-)

Slim!

Bedankt, Adriaan.

Mila Gras-Glas (1968)

* Dagblad van het Noorden, 13 mei 2009

** Dagblad van het Noorden, “Veehouders muurvast door oerbos”, Marcel Looden, 16 april 2016

*** Adriaan Geuze, “Lelijk land schrikt talent af”, de Volkskrant, Vonk, 18 juni 2016

"schoonheid schoonheid", maar zónder troost

De beroemdste dichtregel van Lucebert gaat over schoonheid:

in deze tijd heeft wat men altijd noemde schoonheid schoonheid haar gezicht verbrand [zij troost niet meer de mensen [zij troost de larven de reptielen de ratten*

Deze regels werden in de naoorlogse periode geschreven.

In dat licht leek schoonheid smakeloos, nietszeggend: een vorm van struisvogelpolitiek.

Voor wie onmenselijk is, doof, of stekeblind.

Lucebert is mijn favoriete Nederlandse dichter.**

Zijn dichtregels lijken, als oude kaas of wijn, elk jaar te winnen aan diepte en zeggingskracht.

Beschouwde Lucebert schoonheid als onverantwoorde – want verdovende! – luxe?

Schoonheid bij wijze van “brood en spelen”?

Volgens veel literatuurcritici wel.

Maar het mooiste – excusez le mot! – van goede gedichten is de complexe meerduidigheid.

Goede gedichten zijn een diepe en onuitputtelijke bron van kristalhelder en levenbrengend water.

Water dat zich vrijelijk beweegt, dwars door alle literaire kritieken heen.

Zo haal ik uit dit gedicht dat “de ruimte van het volledig leven” zich “in deze tijd” júist verschanst in schoonheid.

Onze moderni-tijd waarin bijna nergens meer voor “het oorverdovend zonlicht” van dwangmatig technologisch optimisme te schuilen valt.

Schoonheid bij wijze van toevluchtsoord én inspiratie voor menselijkheid.

Luisterend naar de lokroep van de laatste restjes wilde natuur.

Lucebert zocht naar schoonheid, die echter geen troost** meer bleek te bieden:

Maar de mens verschrikt zij [en treft hem met het besef [een broodkruimel te zijn op de rok van het universum  [niet meer alleen het kwade [de doodsteek maakt ons opstandig of deemoedig [maar ook het goede [de omarming laat ons wanhopig aan de ruimte morrelen*

Zo dichtte Lucebert wat NU gezegd moet worden.

Denk aan die kikker die zich door langzaam opwarmend water laat verdoven.

Om tijdig “aan de ruimte te morrelen” is een plotselinge schok noodzakelijk, diepe(!) wanhoop zelfs.

Want schoonheid – of liever het verdwijnen ervan – kán ons laten springen.

Mila Gras-Glas (1968)

* Lucebert, fragment uit het gedicht “Ik tracht op poëtische wijze”, uit de bundel “Lucebert. Van de afgrond en de luchtmens. De eerste vier bundels”, De Bezige Bij, 1999, p. 46
** Dit alles schreef ik voordat de dichter in het nieuws kwam vanwege zijn jeugdige nazi-sympathieën. Heel pijnlijk. Maar mogelijk hebben de hierop volgende worsteling, het schuldgevoel en de identiteitscrisis deze gedichten de enorme zeggingskracht gegeven? Want goed zijn ze. (20 juni 2018)

*** Zie ook: Mila Gras-Glas, “Over schoonheid, troost, én waarde”

Over schoonheid, troost én waarde

Het verband tussen schoonheid en troost kennen we van een serie interviews door Wim Kayzer: “Over de schoonheid en de troost”.*

Centraal hierin staat de vraag wát het leven de moeite waard maakt.

Blijkbaar hangen troost, schoonheid en waarde op een of andere manier met elkaar samen.

Waarde, niet te verwarren met Waarden: het wat passief en inhoudsloos lijkende broertje dat zijn – aanmerkelijk baziger! – grote broer Normen op de voet volgt.

Bij Waarden moet je de woorden eruit trekken.

Hij is onzeker: een gevaarlijke eigenschap in deze tijd.

Maar in Kayzers centrale interviewvraag komt de oudste broer helemaal niet voor.

Wel erkent de door Kayzer gesuggereerde samenhang – schoonheid, troost, waarde – het bestaan van lijden.

En daarmee de noodzaak van troost.

De titel suggereert bovendien dat troost voor een belangrijk deel uit schoonheid bestaat.

Alsof schoonheid een leven vol ongemakken zinvol zou kunnen maken.

Alsof je iets zou kunnen kópen voor troost.

Want wat gebeurt er als waarde vooral economisch wordt opgevat, onze landschappen steeds onaanzienlijker worden, en onafhankelijke mensen – ons ideaalbeeld van succes! – helemaal geen troost nódig hebben?

In zo’n klimaat heeft schoonheid haar beste tijd gehad.

Maar met de schoonheid verdwijnt helaas óók de troost.

En niet zelden álles wat het leven – malgré tout – “de moeite waard” maakt.

Aan moeder natuur zal het niet liggen.

Je kunt haar beschuldigen van grilligheid, traagheid, of gebrek aan doelmatigheid.

Meedogenloos is zij, en haar – hoewel ongerichte! – wreedheden veroorzaken altijd wel ergens leed.

Maar ze komt wel, overal en altijd, móói voor de dag.

Schoonheid lijkt de levensadem van de wilde natuur.

Maar schoonheid is subjectief, hoor ik een menigte brommen.

Is de gulden snede subjectief?

Overal in de natuur vinden we dezelfde getalsverhoudingen, die ook mensen al millenia – bewust of onbewust! - toepassen.

Schoonheid, troost én waarde: een heilige drie-eenheid?

Wordt vervolgd.

Mila Gras-Glas (1968)

* “Over de schoonheid en de troost”, Wim Kayzer, 2000

Wonderschone energie: de windmolen en de snelweg

Natuurlijk ben ik vóór schone energie.

Helaas is het aantal smaken beperkt.

Hoe schoon kan energie eigenlijk zijn?

Wonderschoon!

Wat is wonderschone energie?

Het beperken van de CO2-uitstoot is een noodzakelijke, maar helaas onvoldoende voorwaarde voor wonderschone energie.

Oftewel: schone energie is niet schoon genoeg.

Want wónderschone energie heeft betrekking op het gehéle plaatje.

Wonderschoon betekent immers: héél mooi.

Waarom zouden we met minder tevreden zijn?

Over stuwmeren wil ik het niet eens hebben.

Grotere verwoesting van natuur, (cultuur)historisch erfgoed, leefgemeenschappen en landschap is nauwelijks denkbaar.

Gelukkig hebben we in Nederland helemaal geen bergen.

Zonnepanelen dan?

Op de enorme dakvlakken van megaschuren en bedrijfspanden misstaan ze niet.

Minder "wonderschoon" zijn velden vol met zonnepanelen, in lange rijen.

Onder die panelen ontstaat een dor en droog niemandsland: waardevolle landbouwgrond getransformeerd tot West-Europese woestenij.

Terwijl er zóveel werkeloze daken beschikbaar zijn.

Tot slot windmolens.

Op zichzelf niet eens zo lelijk.

Toch slaat de angst mij om het hart, rijdend door de Flevopolder.

Ziet Nederland er straks zó uit?

De Flevopolder was al wat... onherbergzaam.

Maar wie beschermt de oude, harmonieuze, ongerepte landschappen?

Schaal is alles.

Naast moderne windmolens lijken zelfs monumentale Groningse graanschuren wel tuinschuurtjes.

Maar wat is een mooier koppel dan windmolens en snelwegen?
Qua schaal uit hetzelfde milieu, qua richting daarentegen complementair.*

Naast snelwegen lijkt eventuele windmolenoverlast (geluid, slagschaduw) verwaarloosbaar.

Een linkse politieke partij blijkt al een huwelijk voor te bereiden.*

Helaas is de bruidsschat (grond!) nog te klein.
De vader van de bruid (de overheid, eigenaar van aangrenzende grond) werkt voorlopig onvoldoende mee.

Desalniettemin: langs snelwegen vormen windmolens een aanvulling op het bestaande landschap.
Zo wordt de snelwegenstructuur vanuit de verte leesbaar: 

Denkend aan Holland
Zie ik snelle wegen
Traag door oneindig
Laagland gaan,
Rijen ondenkbaar
IJle molenwieken
Op hooge staanders
Langs kanalen staan**

Oftewel: "in een grootsch verband".

Mila Gras-Glas (1968)

* Door mensen aangelegde, grootschalige waterwegen (kanalen) lijken eveneens een geschikte aanleiding voor lintbebouwing van windmolens. Rivieren - oeroude, meanderende landschapselementen - daarentegen niet.
** Vrij naar "Denkend aan Holland", Hendrik Marsman:

Denkend aan Holland Zie ik breede rivieren Traag door oneindig Laagland gaan, Rijen ondenkbaar IJle populieren Als hooge pluimen Aan den einder staan; En in de geweldige Ruimte verzonken De boerderijen Verspreid door het land, Boomgroepen, dorpen, Geknotte torens, Kerken en olmen In een grootsch verband