De werkelijkheid van Cornelia Petronella Bos (1911-1991)

Het boek "200 jaar Lutjebosch" kan ik nauwelijks met droge ogen lezen, terwijl ik niet eens uit Groningen kom.*
Cornelia Petronella Bos (1911-1991) volgde ‘tekenlessen’, lees ik, en had belangstelling voor het ‘heelal’ en voor de ‘natuur’.
Welja: zij had evengoed professor kunnen worden.
Uit haar teksten en tekeningen komt een grondige, ordelijke en zelfs strenge en wetenschappelijke geest naar voren.
Maar ook kunstzinnigheid: een ongewone combinatie van kwaliteiten in één persoon.

Toevallig valt haar persoonlijke afscheid van dit huis - als jongere dochter! - samen met een keerpunt in de geschiedenis: 200 jaar lang werden de boerderijen op deze kenmerkende manier gebouwd en ingericht.
Maar met de modernisering is dit abrupt afgelopen, zodat veel gebruiksvoorwerpen eveneens verdwijnen.

Die, mét hun wonderlijke namen, herinneren aan een manier van leven en werken die twee eeuwen stand gehouden heeft.

Uit: "200 jaar Lutjebosch". 
Tekeningen en tekst van Cornelia Petronella Bos. 

Zij wilde voor zichzelf alles documenteren zodat zij haar geboortehuis ‘bij zich kan dragen’ (die kleine tekeningen) maar tegelijkertijd documenteert ze, bijna toevallig (of toch niet helemaal?) een voor iederéén verdwijnende wereld.
Het geeft een zekere troost dat zij dit alles met zoveel liefde heeft vastgelegd.
Want ik lijd er zelf onder: het steeds lelijker, ziellozer en ‘leger’ wordende landschap.
‘Het is gezien, het is niet onopgemerkt gebleven’ (Reve).
Tenminste door háár.

Uit: "200 jaar Lutjebosch". 
Tekeningen en tekst van Cornelia Petronella Bos. 

Als je deze schetsboekjes bekijkt verbaast het eigenlijk steeds minder dát zij dit zo heeft opgetekend, en steeds méér dat zovele anderen zoiets niet hebben gedaan.
Dat iedereen zo maar een beetje leeft, en zo weinig ziet, en nergens bij stil lijkt te staan. 
Maar eigenlijk is dat niet zo: het verschil zit 'm in de vorm die zij geeft aan een vermoedelijk veel breder gedeelde ervaring.
Daardoor was zij dus tóch een echte kunstenaar: ze heeft de werkelijkheid een stukje werkelijker gemaakt.
En daarmee óók voor anderen ontsloten.

Mila Gras-Glas (1968)

* Lutjebosch is een boerderij in Noord Groningen, te Usquert. 

De laatste monumenten: leuk voor toeristen

Steeds vaker staan historische monumenten alleen.

Een raadhuisje, verloren tussen de torens.
Een molentje, verscholen achter een stalen loods.
Een solitaire woudreus, tot monument verklaard.
Verweesde steden en landschappen, beroofd van hun geschiedenis.

Met een groepje maken we een fietstochtje over het Groningse Hogeland.

Ik fotografeer drie historische schuren, op één erf.

Historische schuren op het Groningse Hogeland, omgeving Hornhuizen, 2017

"Wat vind jij hier nou mooi aan?", vraagt een deelneemster, "het is toch geen bijzondere architectuur?".

"Het zijn kathedralen", mompel ik, "landschapsbepalend, uniek voor het Hogeland en vaak honderden jaren oud".

Moet iets "bijzonder" zijn om (historische) waarde te hebben?

Bouwen is helemaal niet altijd heroïsch!

Net zomin als mensen, eigenlijk.

Dan komt het gesprek op Groningse borgen, de grote stenen huizen en kastelen van de (land)adel.

"Je kunt niet alles behouden", verklaart een andere deelneemster opgeruimd, "Je moet wél met je tijd mee".

"Ooit telde Groningen ongeveer tweehonderd borgen", zeg ik, "nu zestien. Er zijn er dus 184 verdwenen". 

Dit vinden alle deelnemers grappig.

Gelukkig staan veel historische schuren er nog.

Nu nog wel. 

Maar ineens gaat het om allerlei redenen - asbestsanering, verminderde bruikbaarheid, achterstallig onderhoud, aardbevingsschade - wel érg hard met de sloop.
Mede gesubsidieerd door de NAM, want voor stalen damwandschuren worden zelden mijnbouwschades geclaimd.*

Konijnen of vogeltjes moet je niet alleen houden.

Dan worden ze eenzaam.

"Het is zo leuk voor de kinderen", zeggen de ouders.

Maar eigenlijk hebben ze helemaal geen zin in konijnen, of vogeltjes.

Veel te veel gedoe.

Oké, eentje dan, na lang zeuren.

Eenzaam, maar tenminste te overzien.

En, belangrijker, de kinderen zijn gelukkig.

Zo is het nu met die paar overgebleven monumenten.

"Het is zo leuk voor de toeristen", zegt de gemeente.

Maar eigenlijk hebben ze helemaal geen zin in die ouwe troep.

Veel te duur, gedoe bovendien.

Oké, jullie mogen er eentje houden.
Tevreden?
En, belangrijker, de toeristen zijn gelukkig.

Mila Gras-Glas (1968)

* Attie Bos, "Boerderijen in het wierden- en dijkenlandschap", p. 36, 2017

Een (snel!) verdwijnende wereld

Op de fiets zie ik een mij onbekend vogeltje, kwiek rondfladderend in een nog kale akker.

Rank, met felgele buik en een opvallend lange zwarte staart.

Op internet vind ik een gelijkend plaatje:

Grote gele kwikstaart. Bron: "Dorp in Vogelvlucht", Frans Hoppenbrouwers. 

Aangezien de gele kwikstaart “een uitgesproken voorkeur voor snel stromende beken” heeft was dit vermoedelijk een verdwaald exemplaar van deze “noordelijke broedvogel”.*

Op zoek naar een broedplaatsje in een - helaas gevaarlijk intensief bewerkte! - Hogelandse akker.

Bovenstaande afbeelding hoort bij een verhalenreeks waarin Frans Hoppenbrouwers (1940-2013) vertelt over zijn idyllische jeugd te Brabant.**

Mij was Hoppenbrouwers even onbekend als de gele kwikstaart.
Het dichten en schrijven – vele hoorspelen en boeken! – blijkt hij er zo’n beetje bij te hebben gedaan, naast een fulltime-baan.***

Maar evenals de gele kwikstaart – die het vogelzijn daarentegen fulltime uitoefent – mikt hij trefzeker op een plekje in mijn hart:

Daarbij is het natuurlijk niet helemaal eerlijk om de wereld uitsluitend vanuit menselijk oogpunt te bekijken. Ook dieren hebben recht op een woon- en verblijfplaats, met andere woorden: de aarde behoort niet uitsluitend toe aan de mens.**

Iets minder genuanceerd, in mijn eigen woorden:

Wij heb-ben dom-weg het recht niet om al-les wat leeft te offeren.

Gedachteloos, als vanzelfsprekend.

Aan denkfouten, een idee-fixe: 

vooruitgang, techniek of economische groei.

Als kind zwierf Hoppenbrouwers rond en observeerde de natuur.

Wat een opmerkingsgave, wat een kennis!

Maar veel van wat hij destijds ontdekte, bestaat niet meer, is zeldzaam, of wordt bedreigd.

Bovendien dwaalde, leefde, werkte, broedde en dichtte Hoppenbrouwers op minder intensief bewerkte maatschappelijke grond.

Welke hedendaagse fulltime-baan laat nog energie over voor schrijven, dichten én vertalen?

Bestaan zulke mensen eigenlijk nog wel?

Hoe kunnen we het tij keren?

De vooruitgang eist zijn tol, zodat er dingen verdwijnen.

Maar wat je niet kent – omdat het al grotendeels verdwenen is! – bescherm je niet.

Zelfs niet met alle techniek van de wereld.

Mila Gras-Glas (1968)

* Bron: Vivara natuurbeschermingsproducten. 

** Frans Hoppenbrouwers, “Dorp in vogelvlucht”

*** Bron: Wikipedia. 

Spreken is goud, als het gaat over behoud

Het probleem met schoonheid is dat je er geen zinnig woord over lijkt te kunnen zeggen.

Want schoonheid is subjectief.

Volgens wetenschappers, en dus inmiddels óók in de volgsmond.

Subjectief:

Betrekking hebbende op persoonlijke ervaring, smaak, zienswijze of oordeel.

Ervaring:

Voelde jij je rot onder mijn behandeling?

Jammer voor jou, maar ík heb dat héél anders ervaren!

Smaak:

Tante Sjaan geniet van éénjarige zomerbloeiers, van een bouwmarkt.

Zo fleurig!

Ze bloeien de hele zomer!

Zonder ladingen kunstmest, kaswarmte en gif kunnen dergelijke plantjes helemaal niet bestaan.

Het zijn plofbloemen.

Opgepimpt, als gebotoxte en gephotoshopte pin-up modellen.

Voordeel: je hoeft er geen relatie mee aan te gaan.

Zaaien is niet nodig, en na de zomer gooi je ze gewoon weg.

Zienswijze:

Soft-porno, noemt landschapsarchitect Piet Oudolf deze wijze van tuinieren.

Oudolf ziet schoonheid in de gehele levensloop van een plant.

Zoals een fotograaf die karaktervolle, expressieve gezichten portretteert.

Het silhouet van uitgebloeide planten, bedekt met rijp.

Zaaddozen, belaagd door insecten en vogels.

Oordeel:

Noemen we Oudolfs zienswijze deskundig?

Of is een hiërarchie in zienswijzen uitsluitend voorbehouden aan snobs?

Want welke bruut zou tante haar fleurige zomerbloeiers misgunnen?!

Waarde:

Wie schoonheid als argument gebruikt – bijvoorbeeld om (onvervangbare) waarde te benadrukken – loopt onherroepelijk vast.

Want wát het beschermen en/of behouden “waard” is, lijkt altijd relatief, betrekkelijk.

“Het bos is mooi, maar onze koeien ook”,

aldus veehouders die willen uitbreiden langs het Groningse “oerbos” Lieftinghsbroek.*

Eerbiedwaardig bos op leeftijd, met een bovengemiddelde biodiversiteit: 

Oerbos Liefinghsbroek, Groningen. Foto: Dagblad van het Noorden*

Mooi!

Maar landbouw is een “belangrijke economische drager” van het gebied, aldus de krant.**

Verdachte, wat is hierop uw antwoord?

Want spreken is goud, met betrekking tot behoud!

Gelukkig vond landschapsarchitect Adriaan Geuze de juiste - want hedendaagse! - argumenten.***

Landschappelijke schoonheid heeft economische(!) waarde.

Je lokt er hoogopgeleide, creatieve en ondernemende kenniswerkers mee!

Natte droom van elke gemeente ;-)

Slim!

Bedankt, Adriaan.

Mila Gras-Glas (1968)

* Dagblad van het Noorden, 13 mei 2009

** Dagblad van het Noorden, “Veehouders muurvast door oerbos”, Marcel Looden, 16 april 2016

*** Adriaan Geuze, “Lelijk land schrikt talent af”, de Volkskrant, Vonk, 18 juni 2016

Barbaarse ontgroeningsrituelen

Voor de zoveelste keer raakte een aspirant-lid van de Groningse studentenvereniging Vindicat tijdens de ontgroeningsperiode zwaar gewond.

Wederom wekte het incident algemene verontwaardiging.

Maar gek genoeg vooral buiten de kring van direct betrokkenen.

Klaarblijkelijk hechten corpsleden aan hun ontgroeningsrituelen.

Gedurende hun ontgroening leren aspirant-leden spelenderwijs om macht te ondergaan.

Maar in latere studentenjaren kunnen zij gelukkig zelf vrijelijk experimenteren met het uitoefenen ervan.

Want traditionele studentenverenigingen lijken het onwillekeurig op een akkoordje te gooien met bestaande – weliswaar niet langer openlijk gewelddadige, maar onverminderd hiërarchische en dwingende! – maatschappelijke machtsverhoudingen.

Deze voor hem/haar nabije wisseling van de wacht, sleept “feuten” door de ontgroeningsperiode.

Ontgroeningsrituelen bij wijze van inwijding in eeuwenoude spelregels.

Niet onbelangrijk in de hogere kringen, waarin “watjes” immers niet overleven.

Wie zelf slachtoffer is – even tijdelijk, als vrijwillig! - koopt hiermee zijn (eventuele) toekomstige schuldgevoelens bovendien al bij voorbaat af.

Volgens de redenering: “Mits uit het juiste hout gesneden, kom jij er net als ik sterker uit!”

De Groningse burgemeester verzet zich begrijpelijkerwijs tegen ontgroenings-excessen.

Een onveilig studentenklimaat is immers waardeloze reclame.

Maar waarover maken andere buitenstaanders zich eigenlijk druk?

Vermoedelijk minder over mishandelde feuten, dan over hun kwelgeesten.

Want met geïnstitutionaliseerde vernederingsrituelen verfijnt ten minste een deel van de corpsleden straffeloos het vermogen tot het uitoefenen van macht(smisbruik).

Praktijken waarvan uiteindelijk helaas vooral gewone burgers de dupe worden.

Een veelgehoord argument is dat gezamenlijk doorstane ellende de onderlinge banden tussen nieuwelingen versterkt.

Maar zelf denk ik eerder aan het Stockholm Syndroom: je vereenzelvigen met of verliefd worden op je onderdrukker(s).

In het vrijwillig ondergaan van vernederingen zit immers een element van overgave.

Van gedwongen huwelijk tot liefdesverbond, in voor- én tegenspoed: “Ja, ik wil”.

Het goede nieuws hiervan is dat slachtofferschap niet wat je noemt sexy is.

Hopelijk maakt dit een verstandshuwelijk met de gevestigde macht iets minder begerenswaardig.

Mári Glas 

Zuinig

Met Otto’s jachthond Druif wandelen we door de Groningse akkers. Een oude dame schuifelt ons tegemoet, gebogen over haar rollator. Maar Druif kiest het stel van middelbare leeftijd dat ons van achteren nadert. Vol verwachting kwispelt hij erop af. Hij wordt beloond, want de vrouw maakt spontaan een rondedansje. Zijn modderige vacht schampt haar zwarte broek.

De man vloekt en tiert.

“De stomerij kost vijftien euro!”

"Ach wát, dat beetje modder borstel je er zó af!", zegt de oude dame.

Ik stop hem een biljet van twintig euro toe. Dan zal hij begrijpen hoe absurd het is, denk ik. Maar de man stopt het biljet snel weg, met mijn wisselgeld. Terwijl beiden zich uit de voeten maken, blijft hij schelden.

"Kent u die mensen?”, vraag ik aan de oude dame, “Zijn ze érg arm?

Zedig werpt zij een blik op de hemel: "Nee, árm niet, maar wel héél zuinig." 

Mila Gras-Glas (1968)