De werkelijkheid van Cornelia Petronella Bos (1911-1991)

Het boek "200 jaar Lutjebosch" kan ik nauwelijks met droge ogen lezen, terwijl ik niet eens uit Groningen kom.*
Cornelia Petronella Bos (1911-1991) volgde ‘tekenlessen’, lees ik, en had belangstelling voor het ‘heelal’ en voor de ‘natuur’.
Welja: zij had evengoed professor kunnen worden.
Uit haar teksten en tekeningen komt een grondige, ordelijke en zelfs strenge en wetenschappelijke geest naar voren.
Maar ook kunstzinnigheid: een ongewone combinatie van kwaliteiten in één persoon.

Toevallig valt haar persoonlijke afscheid van dit huis - als jongere dochter! - samen met een keerpunt in de geschiedenis: 200 jaar lang werden de boerderijen op deze kenmerkende manier gebouwd en ingericht.
Maar met de modernisering is dit abrupt afgelopen, zodat veel gebruiksvoorwerpen eveneens verdwijnen.

Die, mét hun wonderlijke namen, herinneren aan een manier van leven en werken die twee eeuwen stand gehouden heeft.

Uit: "200 jaar Lutjebosch". 
Tekeningen en tekst van Cornelia Petronella Bos. 

Zij wilde voor zichzelf alles documenteren zodat zij haar geboortehuis ‘bij zich kan dragen’ (die kleine tekeningen) maar tegelijkertijd documenteert ze, bijna toevallig (of toch niet helemaal?) een voor iederéén verdwijnende wereld.
Het geeft een zekere troost dat zij dit alles met zoveel liefde heeft vastgelegd.
Want ik lijd er zelf onder: het steeds lelijker, ziellozer en ‘leger’ wordende landschap.
‘Het is gezien, het is niet onopgemerkt gebleven’ (Reve).
Tenminste door háár.

Uit: "200 jaar Lutjebosch". 
Tekeningen en tekst van Cornelia Petronella Bos. 

Als je deze schetsboekjes bekijkt verbaast het eigenlijk steeds minder dát zij dit zo heeft opgetekend, en steeds méér dat zovele anderen zoiets niet hebben gedaan.
Dat iedereen zo maar een beetje leeft, en zo weinig ziet, en nergens bij stil lijkt te staan. 
Maar eigenlijk is dat niet zo: het verschil zit 'm in de vorm die zij geeft aan een vermoedelijk veel breder gedeelde ervaring.
Daardoor was zij dus tóch een echte kunstenaar: ze heeft de werkelijkheid een stukje werkelijker gemaakt.
En daarmee óók voor anderen ontsloten.

Mila Gras-Glas (1968)

* Lutjebosch is een boerderij in Noord Groningen, te Usquert. 

De laatste monumenten: leuk voor toeristen

Steeds vaker staan historische monumenten alleen.

Een raadhuisje, verloren tussen de torens.
Een molentje, verscholen achter een stalen loods.
Een solitaire woudreus, tot monument verklaard.
Verweesde steden en landschappen, beroofd van hun geschiedenis.

Met een groepje maken we een fietstochtje over het Groningse Hogeland.

Ik fotografeer drie historische schuren, op één erf.

Historische schuren op het Groningse Hogeland, omgeving Hornhuizen, 2017

"Wat vind jij hier nou mooi aan?", vraagt een deelneemster, "het is toch geen bijzondere architectuur?".

"Het zijn kathedralen", mompel ik, "landschapsbepalend, uniek voor het Hogeland en vaak honderden jaren oud".

Moet iets "bijzonder" zijn om (historische) waarde te hebben?

Bouwen is helemaal niet altijd heroïsch!

Net zomin als mensen, eigenlijk.

Dan komt het gesprek op Groningse borgen, de grote stenen huizen en kastelen van de (land)adel.

"Je kunt niet alles behouden", verklaart een andere deelneemster opgeruimd, "Je moet wél met je tijd mee".

"Ooit telde Groningen ongeveer tweehonderd borgen", zeg ik, "nu zestien. Er zijn er dus 184 verdwenen". 

Dit vinden alle deelnemers grappig.

Gelukkig staan veel historische schuren er nog.

Nu nog wel. 

Maar ineens gaat het om allerlei redenen - asbestsanering, verminderde bruikbaarheid, achterstallig onderhoud, aardbevingsschade - wel érg hard met de sloop.
Mede gesubsidieerd door de NAM, want voor stalen damwandschuren worden zelden mijnbouwschades geclaimd.*

Konijnen of vogeltjes moet je niet alleen houden.

Dan worden ze eenzaam.

"Het is zo leuk voor de kinderen", zeggen de ouders.

Maar eigenlijk hebben ze helemaal geen zin in konijnen, of vogeltjes.

Veel te veel gedoe.

Oké, eentje dan, na lang zeuren.

Eenzaam, maar tenminste te overzien.

En, belangrijker, de kinderen zijn gelukkig.

Zo is het nu met die paar overgebleven monumenten.

"Het is zo leuk voor de toeristen", zegt de gemeente.

Maar eigenlijk hebben ze helemaal geen zin in die ouwe troep.

Veel te duur, gedoe bovendien.

Oké, jullie mogen er eentje houden.
Tevreden?
En, belangrijker, de toeristen zijn gelukkig.

Mila Gras-Glas (1968)

* Attie Bos, "Boerderijen in het wierden- en dijkenlandschap", p. 36, 2017

Een (snel!) verdwijnende wereld

Op de fiets zie ik een mij onbekend vogeltje, kwiek rondfladderend in een nog kale akker.

Rank, met felgele buik en een opvallend lange zwarte staart.

Op internet vind ik een gelijkend plaatje:

Grote gele kwikstaart. Bron: "Dorp in Vogelvlucht", Frans Hoppenbrouwers. 

Aangezien de gele kwikstaart “een uitgesproken voorkeur voor snel stromende beken” heeft was dit vermoedelijk een verdwaald exemplaar van deze “noordelijke broedvogel”.*

Op zoek naar een broedplaatsje in een - helaas gevaarlijk intensief bewerkte! - Hogelandse akker.

Bovenstaande afbeelding hoort bij een verhalenreeks waarin Frans Hoppenbrouwers (1940-2013) vertelt over zijn idyllische jeugd te Brabant.**

Mij was Hoppenbrouwers even onbekend als de gele kwikstaart.
Het dichten en schrijven – vele hoorspelen en boeken! – blijkt hij er zo’n beetje bij te hebben gedaan, naast een fulltime-baan.***

Maar evenals de gele kwikstaart – die het vogelzijn daarentegen fulltime uitoefent – mikt hij trefzeker op een plekje in mijn hart:

Daarbij is het natuurlijk niet helemaal eerlijk om de wereld uitsluitend vanuit menselijk oogpunt te bekijken. Ook dieren hebben recht op een woon- en verblijfplaats, met andere woorden: de aarde behoort niet uitsluitend toe aan de mens.**

Iets minder genuanceerd, in mijn eigen woorden:

Wij heb-ben dom-weg het recht niet om al-les wat leeft te offeren.

Gedachteloos, als vanzelfsprekend.

Aan denkfouten, een idee-fixe: 

vooruitgang, techniek of economische groei.

Als kind zwierf Hoppenbrouwers rond en observeerde de natuur.

Wat een opmerkingsgave, wat een kennis!

Maar veel van wat hij destijds ontdekte, bestaat niet meer, is zeldzaam, of wordt bedreigd.

Bovendien dwaalde, leefde, werkte, broedde en dichtte Hoppenbrouwers op minder intensief bewerkte maatschappelijke grond.

Welke hedendaagse fulltime-baan laat nog energie over voor schrijven, dichten én vertalen?

Bestaan zulke mensen eigenlijk nog wel?

Hoe kunnen we het tij keren?

De vooruitgang eist zijn tol, zodat er dingen verdwijnen.

Maar wat je niet kent – omdat het al grotendeels verdwenen is! – bescherm je niet.

Zelfs niet met alle techniek van de wereld.

Mila Gras-Glas (1968)

* Bron: Vivara natuurbeschermingsproducten. 

** Frans Hoppenbrouwers, “Dorp in vogelvlucht”

*** Bron: Wikipedia. 

Biologisch: dáárom is geen reden!

Onlangs raakte ik aan de praat met een boer.

Schapen had hij, en (125!) koeien, maar óók gewassen.

Een gemengd bedrijf, zoals vroeger.

Omdat hij er artistiek uitzag (lang haar) en zachtaardig uit zijn ogen keek, zag ik hem per abuis aan voor een biologische boer.

Maar toen ik opmerkte dat ik uitsluitend biologische melk kocht, vroeg hij abrupt, op nogal scherpe toon: “Waaróm?!”.

Daar sta je dan: met je goeie gedrag én je mond vol tanden.

Oprecht doordróngen van de noodzaak om biologische melk te drinken.

Of liever: géén (maar wat doe je dan in de koffie?!).

Bij wijze van second best drink ik melk van koeien met horens.

Want, anders dan haar of nagels, zijn koeienhorens levende lichaamsdelen (zie afbeelding).

Koeienhoorn, doorsnede 

a) slijmvlies voorhoofdsholte 
b) bot 
c) bloedvatenrijk en 
pijngevoelig beenvlies 
d) lederhuid 
e) opperhuid. Zie ook WUR

Horens spelen onder meer een rol bij de stofwisseling, oriëntatie, evenwicht, waarnemingsvermogen, assertiviteit en kuddegedrag.

Een koe zonder horens lijkt dus op een kip zonder kop.

Maar voor de biologische melk van reguliere supermarkten zijn horens helaas een brug te ver.*

Overvallen door de vraag van de boer, zocht ik dus koortsachtig naar andere redenen.** 

“Omdat biologische koeien een beter leven hebben”, mompelde ik.

“Onzin”, verklaarde de boer, “mijn koeien hebben een geweldig leven. Ik heb de modernste melkmachine. Ze worden gemolken wanneer het hen uitkomt en lopen nóóit met overvolle uiers”.

“Biologische koeien mogen naar buiten?”, probeerde ik.

“Lekker is dat”, zei de man, “heb jij wel eens urenlang in de brandende zon in een weiland gestaan? Of in de striemende regen?”.

Hier had ik, zelfs als hardnekkig “buitenmens”, niet van terug.

“Maar het landschap...”, protesteerde ik zwakjes.

Dáár had ik een puntje, volgens de boer.

Maar je kan niet alles hebben, nietwaar?

Leermomentje.

Ook voor mijn broer, die invloedrijker(!) voorstanders van de reguliere landbouw met de door henzelf gepropageerde middelen (rationele argumenten!) van repliek wil dienen.

Mila Gras-Glas (1968)

* In biologische supermarkten wordt onder meer Demeter-melk verkocht, van koeien die hun horens wél mogen houden.

** Geen zorgen: ze zijn er! Voor de strenge eisen waaraan biologische veehouders moeten voldoen, zie bijvoorbeeld skal

Zuinig

Met Otto’s jachthond Druif wandelen we door de Groningse akkers. Een oude dame schuifelt ons tegemoet, gebogen over haar rollator. Maar Druif kiest het stel van middelbare leeftijd dat ons van achteren nadert. Vol verwachting kwispelt hij erop af. Hij wordt beloond, want de vrouw maakt spontaan een rondedansje. Zijn modderige vacht schampt haar zwarte broek.

De man vloekt en tiert.

“De stomerij kost vijftien euro!”

"Ach wát, dat beetje modder borstel je er zó af!", zegt de oude dame.

Ik stop hem een biljet van twintig euro toe. Dan zal hij begrijpen hoe absurd het is, denk ik. Maar de man stopt het biljet snel weg, met mijn wisselgeld. Terwijl beiden zich uit de voeten maken, blijft hij schelden.

"Kent u die mensen?”, vraag ik aan de oude dame, “Zijn ze érg arm?

Zedig werpt zij een blik op de hemel: "Nee, árm niet, maar wel héél zuinig." 

Mila Gras-Glas (1968)